Njutoni dhe molla që ndryshoi mënyrën si kuptojmë universin
Pak histori në shkencë janë kaq të njohura sa ajo e mollës së Njutonit. Është një skenë që duket e thjeshtë: një njeri i ulur nën një pemë, një mollë që bie, dhe një ide që ndryshon përgjithmonë mënyrën si njerëzimi e kupton botën.
Por a ishte vërtet një mollë që i ra në kokë Isaac Newtonit dhe i dha menjëherë formulën e gravitetit? Apo kjo është vetëm një legjendë e bukur që e kemi thjeshtuar me kalimin e kohës?
Historia reale është shumë më interesante, dhe shumë më njerëzore.
Njutoni dhe molla, si lindi historia e famshme?
Versioni më i njohur i historisë thotë se Isaac Njutonishte ulur nën hijen e një peme molle kur një frut i ra mbi kokë, duke i dhënë menjëherë idenë e gravitetit.
Megjithatë, burimi më i rëndësishëm historik nuk përmend asnjë goditje në kokë.
Historia vjen nga një biografi e shkruar në vitin 1752 nga miku i tij, William Stukeley, me titull “Jeta e Sir Isaac Newton”. Në këtë libër, Stukeley përshkruan një bisedë që pati me Newtonin në një pasdite të qetë në kopshtin e shtëpisë së tij.
Sipas tij, Njutoni tregoi se ideja e gravitetit i erdhi ndërsa po shihte një mollë që binte nga pema. Ai filloi të pyesë veten: “Pse mollët bien gjithmonë drejt tokës?”
Kjo pyetje e thjeshtë do të bëhej një nga më të rëndësishmet në historinë e shkencës.
Jo një “eureka” e menjëhershme, por fillimi i një revolucioni
Ndryshe nga legjendat, zbulimi i gravitetit nuk ndodhi brenda një momenti të vetëm. Rënia e mollës nuk i dha Newtonit një formulë magjike, ajo i dha një pyetje.
Dhe pyetjet janë motori i shkencës.
Njutoni filloi të mendojë nëse forca që tërhiqte mollën drejt tokës ishte e njëjta forcë që mbante Hënën në orbitë rreth Tokës. Ishte një ide revolucionare: ndoshta e njëjta forcë vepronte kudo në univers.
Këto reflektime, të zhvilluara gjatë viteve, çuan në formulimin e Ligjit të Gravitetit Universal, një nga arritjet më të mëdha të mendimit njerëzor.
Dokumenti historik që e konfirmoi historinë
Për shumë kohë, Njutoni dhe molla ishte historia që u konsiderua thjesht një anekdotë. Por dorëshkrimi i Stukeley-t, i ruajtur në arkivat e Royal Society në Londër, ofroi dëshmi të drejtpërdrejta.
Dokumenti u bë publik për herë të parë në vitin 2010, duke i lejuar studiuesit dhe publikun të lexonin përshkrimin e Njutonit me fjalët e një dëshmitari të afërt.
Astronomi i njohur Martin Rees, president i Royal Society në atë kohë, e përshkroi dorëshkrimin si një burim historik jashtëzakonisht të vlefshëm, sepse vjen nga një mik që e njihte personalisht shkencëtarin.
Mit apo realitet? Debati që vazhdon edhe sot
Edhe me këtë dëshmi, Njutoni dhe molla është histori që vazhdon të diskutohet.
Disa historianë mendojnë se NewNjutoniton mund ta ketë thjeshtuar historinë për ta bërë më të kuptueshme. Të tjerë besojnë se molla është simbolike, një metaforë e momentit të kuptimit.
Madje disa lidhin mollën me simbolikën e lashtë të dijes, që nga tregimi biblik i Evës. Por një gjë është e sigurt: nëse mollë kishte apo jo, ideja që ajo përfaqëson është reale.
Historia mbetet e pavdekshme sepse përfaqëson një të vërtetë të thellë për shkencën: Zbulimet e mëdha nuk lindin gjithmonë nga eksperimente të ndërlikuara, shpesh ato fillojnë me vëzhgime të thjeshta dhe me një mendje që nuk pushon së pyeturi.
Njutoni nuk pa vetëm një mollë që binte. Ai pa një ligj universal që vepron në të gjithë kozmosin.
Trashëgimia e Njutonit
Isak Njutoni mbetet një nga mendimtarët më të mëdhenj të historisë njerëzore. Punimet e tij formësuan fizikën moderne dhe ndryshuan përgjithmonë mënyrën si kuptojmë natyrën.
Poeti Alexander Pope e përmblodhi madhështinë e tij në një epitaf të famshëm: “Natyra dhe ligjet e saj ishin të fshehura në errësirë. Zoti tha: ‘Le të bëhet Njutoni!’ dhe u bë dritë.”
Historia e mollës së Njutonit nuk është thjesht një anekdotë e këndshme. Ajo është simboli i një momenti kur njeriu filloi të kuptojë se universi ndjek ligje të qarta, të matshme dhe universale.
Një frut që bie nga një pemë është një gjë e zakonshme. Të kuptosh se e njëjta forcë kontrollon lëvizjen e planetëve, kjo është madhështore. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse historia e mollës nuk do të harrohet kurrë. / bota.al