Një rivalitet që formësoi botën, por që i përket së kaluarës
A është bota duke hyrë sërish në një Luftë të Ftohtë? Kjo është një pyetje që rikthehet shpesh sa herë tensionet mes fuqive të mëdha rriten. Nga aneksimi i Krimesë në vitin 2014, te Lufta në Ukrainë dhe përplasjet gjeopolitike në Evropën Lindore dhe Azi, shumë analistë flasin për një “Luftë të re të Ftohtë”.
Por kjo ide është më shumë metaforë sesa realitet historik. Lufta e Ftohtë nuk ishte thjesht një periudhë tensioni mes dy shteteve të fuqishme. Ajo ishte rezultat i një kombinimi unik rrethanash historike, ideologjike dhe ushtarake, kushte që sot nuk ekzistojnë më dhe që vështirë se mund të rikrijohen.
Lufta e Ftohtë si produkt i një bote bipolare
Marrëdhëniet mes Shteteve të Bashkuara dhe Federatës Ruse kanë qenë të tensionuara gjatë dekadës së fundit. Megjithatë, këto zhvillime i përkasin një epoke tjetër historike.
Lufta e Ftohtë ishte shumë më tepër se rivalitet mes dy fuqive. Ajo u formësua nga tri karakteristika themelore.
Së pari, bipolarizimi global. Si pasojë e Luftës së Dytë Botërore, shumica e fuqive të mëdha u shkatërruan ose u dobësuan rëndë. Në skenën ndërkombëtare mbetën vetëm dy superfuqi: Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Sovjetik.
Uashingtoni dhe Moska ndërtuan sisteme të gjera aleancash, të institucionalizuara sidomos në NATO dhe në Paktin e Varshavës. Bota u organizua në dy blloqe të qarta dhe rivale.
Përplasja ideologjike që ndau botën
Tipari i dytë themelor ishte ideologjia. Marksizëm-leninizmi sovjetik u përball drejtpërdrejt me kapitalizmin liberal dhe anti-komunizmin perëndimor.
Këto sisteme besimi nuk ishin thjesht teori politike. Ato funksiononin si forca mobilizuese që mbanin të bashkuara aleancat respektive dhe bënin pothuajse të pamundur bashkëpunimin e qëndrueshëm mes tyre.
Për udhëheqjen sovjetike, socializmi ishte themeli i legjitimitetit të sistemit. Ai konsolidonte kontrollin mbi Evropën Lindore dhe frymëzonte lëvizje të majta në Evropë dhe në botën post-koloniale.
Ekuilibri bërthamor që e bëri luftën “të ftohtë”
Tipari i tretë ishte gara e armatimeve, sidomos zhvillimi masiv i armëve bërthamore.
Prania e arsenaleve të afta të shkatërronin botën e bëri të pamendueshëm një konflikt të drejtpërdrejtë në shkallën e Luftës së Dytë Botërore. Lufta ekzistonte, por nuk zhvillohej në frontet klasike. Ajo zhvillohej përmes presionit ideologjik, rivalitetit strategjik dhe konflikteve indirekte.
Prandaj u quajt “Luftë e Ftohtë”.
Pse bota e sotme është thelbësisht ndryshe
Kolapsi i Bashkimit Sovjetik ndryshoi rrënjësisht të tre këto dimensione.
Së pari, struktura bipolare u shpërbë. Blloku lindor dhe sistemi i aleancave sovjetike u zhduk. Federata Ruse sot nuk ka një rrjet aleatësh ideologjikë apo klientësh të krahasueshëm me atë të epokës sovjetike.
Në të njëjtën kohë, edhe SHBA, pa një rival ideologjik global, shpesh përballet me mbështetje të kufizuar dhe selektive nga partnerët e saj.
Fundi i përplasjes ideologjike globale
Marksizëm-leninizmi nuk është më një ideologji mobilizuese ndërkombëtare.
Rusia herë pas here promovon narrativa anti-liberale ose koncepte si “Eurazianizmi”, por këto nuk kanë kapacitetin për të krijuar një lëvizje globale, siç ndodhi me komunizmin në shekullin XX.
Bota sot nuk është e ndarë nga sisteme ideologjike universale që kërkojnë dominim global.
Armët bërthamore pa rivalitet
Arsenalet bërthamore ende ekzistojnë dhe SHBA e Rusia vazhdojnë të zotërojnë shumicën e tyre.
Megjithatë, këto armë nuk luajnë më të njëjtin rol strukturor në marrëdhëniet ndërkombëtare. Rusia, me një popullsi shumë më të vogël dhe kapacitete konvencionale të kufizuara krahasuar me SHBA, nuk përfaqëson një rival sistemik global si Bashkimi Sovjetik.
Pse Lufta e Ftohtë nuk mund të rikthehet
Fuqitë e mëdha do të vazhdojnë të konkurrojnë. Rivaliteti është një konstante e politikës ndërkombëtare.
Por Lufta e Ftohtë ishte produkt i një momenti historik unik, i i Revolucionit Rus të vitit 1917 dhe i rendit botëror që doli nga Lufta e Dytë Botërore. Ajo u ndërtua mbi bipolarizëm global, përplasje ideologjike universale dhe ekuilibër bërthamor total.
Ky kombinim nuk ekziston më. Lufta e Ftohtë përfundoi si epokë historike. Dhe si e tillë, nuk ka gjasa të rikthehet ndonjëherë. / bota.al
