Kur fajin e ka gjithmonë … gruaja
Të gjithë e dimë historinë. Helena e Trojës, fytyra që nisi një mijë anije. Gruaja më e bukur e botës antike. Gruaja që u rrëmbye. Ose gruaja që u largua me dëshirë. Në varësi të versionit që zgjedh të besosh.
Në njërin rrëfim, perëndesha Afërdita ia premton Helenën Parisit, princit të Trojës. Ka vetëm një problem të vogël: ajo është e martuar me Menelaun, mbretin e Spartës. Parisi e merr me vete dhe… shpërthen lufta. Dhjetë vjet gjak, heroizma, tradhti, qytete të djegura.
Në një tjetër version, më pak i njohur por po aq i fuqishëm, Helena nuk është viktimë. Ajo zgjedh vetë. Dashurohet dhe largohet me vullnet të plotë. Një grua që braktis martesën për një pasion. Por prapë ka luftë…
Dy versione. Dy moralitete të kundërta. Por një përfundim i vetëm: fajin e ka Helena.
Nëse ajo rrëmbehet, është shkaku i luftës. Nëse ajo zgjedh vetë, është shkaku i luftës. Nëse është viktimë, është shkaku. Nëse është e lirë, është shkaku.
Është një paradoks që përsëritet me një saktësi pothuajse të frikshme: çfarëdo që të bëjë ajo, narrativa gjen mënyrën për ta kthyer në epiqendër të katastrofës.
Por le të ndalemi për një moment dhe ta zhveshim mitin nga poezia.
Helena e Trojës dhe lufta që mobilizoi mbretërit
A ishte vërtet Helena ajo që mobilizoi mbretërit e Greqisë? A ishte ajo që ngriti ushtritë, që mbushi anijet me ushtarë, që ushqeu krenarinë e lënduar të burrave? Apo lufta kishte nevojë për një justifikim?
Në botën e lashtë, nderi i një mbreti ishte çështje pushteti. Aleancat mes mbretërve grekë ishin të brishta dhe të mbështetura mbi betime të përbashkëta. Kur Helena u martua me Menelaun, princat e tjerë u betuan ta mbronin martesën e saj. Jo për dashurinë, por për ekuilibrin politik.
Kur ajo largohet, rrëfimin romantik e mbulon një realitet më i ftohtë: burrat kishin një arsye për të luftuar. Një pretekst të përsosur për të afirmuar forcën, për të fituar lavdi, për të zgjeruar ndikimin.
Helena u bë historia që e bënte luftën të dukshme dhe të pranueshme. Sepse është më e lehtë të thuash “një grua e bukur e nisi gjithë këtë”, sesa të pranosh se luftërat lindin nga ambicia, egoja dhe etja për pushtet. Është më e lehtë të personifikosh një katastrofë në një fytyrë sesa ta shpjegosh me struktura, interesa dhe rivalitete.
Miti nuk është thjesht një tregim i vjetër. Ai është një model mendimi. Helena shndërrohet në simbol të tundimit, të çrregullimit, të shkatërrimit që vjen kur rendi mashkullor tronditet. Ajo është paralajmërim i heshtur: zgjedhja e një gruaje mund të përmbysë botën.
Por ndoshta e vërteta është më e zhveshur. Luftërat nuk nisin nga dashuria. Ato nisin nga krenaria. Nuk nisin nga bukuria, por nisin nga pushteti.
Helena e Trojës nuk komandoi ushtri
Helena mund të ketë qenë e rrëmbyer. Mund të ketë qenë e dashuruar. Mund të ketë qenë thjesht një figurë e përdorur nga poetët për ta bërë historinë më dramatike. Por një gjë është e qartë: ajo nuk komandoi ushtri, nuk shpalli beteja, nuk ndërtoi kalin prej druri.
Megjithatë, për mijëra vjet, ne vazhdojmë ta përsërisim formulën: “lufta e Trojës nisi për shkak të Helenës”.
Ndoshta sepse është një fjali e bukur. Ose ndoshta sepse na bën të ndihemi më rehat. Sepse nëse fajin e ka Helena, atëherë burrat që dogjën qytetin janë thjesht reagimi. Ja, këtë të bëjnë mitet. / bota.al
