NATO është “aleanca më efektive në botë”, tha dje kryeministri britanik. Që Aleanca Atlantike është “aleanca ushtarake më e suksesshme në histori” (Hillary Clinton, 2016) është një frazë e përdorur shpesh. E përsëritur shumë herë, rrezikon të humbasë vlerën. Por është e vërtetë, flasin faktet. Dhe dje kjo ishte plotësisht e justifikuar.
Në fakt, Keir Starmer po i përgjigjej Donald Trumpit, i cili sapo ishte shprehur se “nuk ka qenë kurrë i bindur për NATO-n… një tigër prej letre dhe këtë e di edhe Putini”. Historia e aleancës, tetëdhjetë e tetë vjet pas firmosjes që përkujtohet pasnesër, tregon pikërisht të kundërtën.
Roli vendimtar i NATO-s në Luftën e Ftohtë
Historia tregon se NATO luajti një rol thelbësor në Luftën e Ftohtë mes SHBA-së dhe BRSS-së, e cila përfundoi jo me një fitore ushtarake, por me një triumf politik dhe kulturor amerikan dhe perëndimor, pavarësisht nëse presidenti aktual i SHBA-së e pranon apo jo.
Dhe se Vladimir Putini, ashtu si paraardhësit e tij sovjetikë që nga Joseph Stalini e tutje, me përjashtim të Mikhail Gorbachevit dhe Boris Yeltsinit që gjetën një modus vivendi, mezi pret të çlirohet prej saj. Një botë pa NATO është ëndrra e ndjekur me këmbëngulje nga banorët e Kremlinit.
NATO dhe Italia: dalja nga izolimi
Historia thotë diçka tjetër specifike për Italinë: hyrja në NATO si anëtare themeluese në vitin 1949, vetëm katër vjet pas Çlirimit (25 prill 1945), tre vjet pas referendumit republikë–monarki (2-3 qershor 1946), dhe një vit e gjysmë pas miratimit të Kushtetutës (22 dhjetor 1947), ishte pasaporta që e nxori “Italinë e humbjes” nga izolimi ndërkombëtar.
Italia duhej të priste deri në vitin 1955 për Konferencën e Mesinas mbi integrimin europian dhe për hyrjen në OKB. Por të qenit në NATO që nga viti 1949 e kishte bërë tashmë një vend të respektueshëm dhe të respektuar në arenën ndërkombëtare.
Rrënjët strategjike të Aleancës
Dje, Starmer jo vetëm që iu përgjigj një tjetër sulmi të Trumpit, me tone disi koloniale “shkoni merrni vetë naftën tuaj”, por u lidh idealisht me klimën strategjike në të cilën lindën rrënjët e Aleancës.
Bëhet fjalë për fjalimin e 5 marsit 1946 të Winston Churchillit mbi “perden e hekurt… nga Stettini në Baltik deri në Trieste në Adriatik”. Në atë moment ishim tashmë brenda kufijve të një aleance ende për t’u konceptuar dhe lindur.
Ky fjalim nuk u mbajt në Londër apo Paris, por në Fulton, Missouri, në zemër të Amerikës. Churchilli e kuptonte se ndarja ideologjike dhe fizike e Europës kërkonte një aleancë të qëndrueshme përtej Atlantikut.
Në tavolinat e Uashingtonit ishte ende i freskët “telegrami i gjatë” i 22 shkurtit 1946 i George Kennanit, nga i cili lindi doktrina e “frenimit” të ekspansionizmit sovjetik. Europianët e rraskapitur nuk mund të mbroheshin vetëm. As SHBA nuk mund ta përmbante BRSS pa Europën. Duhej një siguri e përbashkët. NATO lindi pikërisht nga kjo logjikë.
Themelimi i NATO-s dhe tri intuitat kyçe
Më 4 prill 1949, SHBA, Mbretëria e Bashkuar, Kanadaja, Franca, Belgjika, Holanda, Luksemburgu, Portugalia, Italia, Norvegjia, Islanda dhe Danimarka firmosën Traktatin e Uashingtonit, i cili hyri në fuqi më 24 gusht, me ratifikime rekord.
Aleancat nuk janë risi historike. Por NATO bashkon tre intuita të rralla:
Së pari, integrimi i dimensionit ushtarak me atë politik: një aleancë politiko-ushtarake ku vendimet merren në një forum politik.
Së dyti, lidhja gjeopolitike mbrojtëse mes Amerikës së Veriut dhe Europës për të frenuar Bashkimin Sovjetik, duke kërkuar që amerikanët të “qëndrojnë” në Europë.
Së treti, themelimi mbi vlera të përbashkëta: demokracia, liritë individuale dhe shteti i së drejtës.
Formula e famshme ishte: “mbani amerikanët brenda, rusët jashtë, gjermanët poshtë”.
Nga Lufta e Ftohtë tek konfliktet moderne
Me zgjerimet dhe tejkalimin e krizave të brendshme e të jashtme, NATO arriti fundin e Luftës së Ftohtë mes vitit 1989 (rënia e Murit të Berlinit) dhe 1991 (shpërbërja e Traktatit të Varshavës).
Falë një angazhimi të fortë në mbrojtje dhe parandalim, NATO arriti të kalojë Luftën e Ftohtë pa e kthyer atë në luftë të nxehtë. Më pas nis faza e dytë. Luftërat në ish-Jugosllavi treguan se NATO mbetej e nevojshme. Pas masakrave si ajo e Srebrenicës, ishte NATO që ndërhyri në Bosnje (1995) dhe në Kosovë (1999).
Më pas erdhi Afganistani (2003–2021), misioni më i gjatë i Aleancës, si akt solidariteti pas 11 shtatorit. Qëllimi ishte stabilizimi politik dhe mbrojtja e të drejtave të njeriut. Fati mungoi, por jo vlera.
Zgjerimi dhe përplasja me Rusinë
Në të njëjtën kohë, NATO u zgjerua drejt Europës Lindore: Polonia, Çekia, Hungaria (1995),
vendet baltike dhe Ballkani (2004–2009), Mali i Zi (2017), Maqedonia e Veriut (2020).
Ndërkohë, raportet me Rusinë u përkeqësuan: 2008: Georgia, 2014: Krimea, 2022: pushtimi i Ukrainës. Kjo çoi në hyrjen e Finlandës (2023) dhe Suedisë (2024), që kërkuan mbrojtje përfundimtare.
A është NATO “tigër prej letre”? Vendet pranë Moskës nuk mendojnë kështu. / la stampa – bota.al
