Panorama mahnitëse e kështjellës e ndriçuar nga dritat e natës; hijeshia misterioze e rrugicave prej guri të Qytetit të Vjetër; solemniteti madhështor i monumenteve më të shenjta në botë; bashkëjetesa dhe mbivendosja e dëshmive të forta të qytetërimeve dhe kulturave që janë pasuar ndër shekuj. Të gjitha këto bëjnë që Jeruzalemi të jetë një qytet unik në çdo aspekt, dhe rëndësia e tij shkon shumë përtej peshës së tij aktuale politike
KU LINDI JUDAIZMI
Është Qyteti i Shenjtë par excellence, i shenjtë për tre monoteizmat më të mëdhenj të botës: judaizmin, krishterimin dhe Islamin. I zbukuruar me 1.204 sinagoga, 158 kisha dhe 73 xhami, Jeruzalemi ai tërheq vëmendjen dhe nderimin e pothuajse gjysmës së banorëve të globit, një pjesë e madhe e të cilëve do të dëshironte ta vizitonte në pelegrinazh të paktën një herë në jetë.
Në fillim ishte Abrahami, patriarku i dashur për të tria besimet monoteiste, të cilat e njohin si paraardhës të përbashkët. Duke migruar në tokën midis lumit Jordan dhe Mesdheut, sipas ai pati dy lidhje me Jeruzalemin: së pari, shkëmbi në zonën ku më vonë u ndërtua tempulli do të ishte vendi ku ai ishte gati të sakrifikonte të birin Isakun, para se Zoti që donte vetëm të provonte bindjen e tij absolute, t’i ndalte dorën e ngritur për ta vrarë.
Më pas, Abrahami u prit me dashamirësi nga Melkisedeku, prift misterioz i Jeruzalemit, i cili e bekoi dhe mbeti një figurë referimi në Bibël: edhe sot priftërinjtë katolikë shugurohen sipas “urdhrit të Melkisedekut”, autoriteti i të cilit i parapriu madje edhe formimit të vetë fesë hebraike.
Pas këtyre dy episodeve abrahamike, hebrenjtë nuk patën më lidhje me qytetin deri në epokën e mbretit David, në mijëvjeçarin e parë p.e.s. Jeruzalemi kishte mbetur një fortesë e pavarur e popullit jebuse, ndërsa izraelitët, sapo kishin dalë nga Egjipti, po pushtonin Tokën e Premtuar. Davidi i ri arriti ta pushtonte qytetin, duke e bërë kryeqytet të mbretërisë së tij të re dhe të fuqishme, duke ndërtuar aty pallatin e tij dhe duke sjellë Arkën e Besëlidhjes, ku ruheshin Tabelat e Ligjit, që Zoti i kish dhënë Moisiut. Ishte djali i Davidit, Solomoni, ai që ndërtoi Tempullin e famshëm të Jeruzalemit, pikërisht mbi kodrën që lidhej me rrëfimet për Abrahamin.
Në konceptimin hebraik, Tempulli nuk është thjesht një vend adhurimi si çdo sinagogë, por vendbanimi i pranisë së Zotit, aq sa hyrja në Sancta Sanctorum (zona më e shenjtë, ku ruhej Arka e Besëlidhjes) ishte e rezervuar për pak priftërinj dhe vetëm në rrethana të veçanta.
Tempulli i Solomonit u shkatërrua nga babilonasit në vitin 586 p.e.s. dhe u rindërtua në shekullin I p.e.s. nga mbreti i famshëm Herod, për t’u rrënuar sërish nga romakët disa dekada më vonë. Struktura e madhe që ekziston sot ndjek planimetrinë e tempullit të epokës herodiane (dhe të kohës së Jezusit), ndërsa pjesa kryesore origjinale e tempullit të lashtë është Muri Perëndimor, pra Muri i Lotëve, që është bërë vendi kryesor i lutjeve hebraike.
Për hebrenjtë (që dallonin, për shembull, nga samaritanët e një tradite tjetër hebraike), që nga kohët e lashta adhurimi i vërtetë i Zotit mund të bëhej vetëm në Jeruzalem, dhe ata ishin të detyruar të shkonin në pelegrinazh aty gjatë festave kryesore fetare, veçanërisht Pashkës. Edhe sot hebrenjtë nga e gjithë bota përpiqen ta vizitojnë Jeruzalemin të paktën një herë në jetë, dhe aspirata e tyre më e madhe është të varrosen aty. Për këto arsye qyteti është “i shenjtë” dhe, në njëfarë mënyre, i pazëvendësueshëm për popullin e tyre.
Besimtarët e krishterë e kanë përvetësuar traditën hebraike, por lidhja e tyre me qytetin është më pak ekskluzive.
VENDET E PASIONIT
Kjo bazohet në lidhjet me jetën, pasionin, vdekjen dhe ringjalljen e Jezu Krishtit, i cili, duke qenë hebre, respektonte urdhrin për të nderuar dhe vizituar Tempullin. Në Jeruzalem ndodhën shumë nga episodet e përshkruara në Ungjij, sidomos ato që lidhen me Tempullin, si edhe ditët e fundit vendimtare të jetës së Jezusit, të cilat prej dy mijë vitesh miliona pelegrinë përpiqen t’i ripërshkojnë duke vizituar vendet e treguara nga gojëdhëna.
Zemra e pelegrinazhit të krishterë (që çoi edhe në Kryqëzatat e shekujve XI-XII, kur evropianët ndjenë se u rrezikohej e drejta për të udhëtuar në Jeruzalem) është Varri i Shenjtë, vendi ku Jezusi u varros pas kryqëzimit dhe që u gjet bosh pas ringjalljes. Që në kohën e perandorit Konstantin, përmes nënës së tij Shën Helena, u identifikua vendi i varrimit të Krishtit për të ndërtuar aty bazilikën e parë të madhe të krishterë të Jeruzalemit. Një tempull që, përmes rindërtimeve madhështore, ka mbërritur deri në ditët tona dhe është destinacioni më i dëshiruar për çdo pelegrin të krishterë në Tokën e Shenjtë.
Nga varri i Jezusit, i gdhendur dikur në shkëmb, brenda ka mbetur vetëm shtrati prej guri ku, sipas traditës, u vendos trupi i tij; pjesa tjetër e strukturës origjinale është shkatërruar për të ndërtuar fillimisht një kapelë dhe më pas bazilikën e madhe. Pak hapa më tej gjendet një tjetër pllakë guri ku, trupi i Krishtit u vendos pasi u zbrit nga kryqi. Edhe mali i Kalvarit, ose Golgota, vendi i kryqëzimit, është përfshirë brenda bazilikës: ngjitet një shkallë për të arritur në kapelën që mbulon shkëmbin e lashtë dhe përmes një hapjeje mund të futet dora në zgavrën ku, sipas traditës, u ngul kryqi i Jezusit.
Kjo hapësirë e shenjtë midis Kalvarit dhe varrit të Krishtit është kaq e rëndësishme për të krishterët sa fizionomia e të gjithë qytetit u ndikua rrënjësisht prej saj: sot këto vende ndodhen në zemër të Qytetit të Vjetër të Jeruzalemit, por dikur ishin jashtë tij dhe vetëm në epokën e krishterë (fillimisht bizantine, pastaj kryqtare) planimetria e qytetit u përshtat duke marrë si pikë referimi vendet e shenjta të krishterimit, të cilat morën kështu një pozicion më qendror. Muret e bukura që karakterizojnë Qytetin e Vjetër janë të më vonshme, të epokës osmane (të përfunduara nga sulltan Sulejmani i Madhërishëm në vitin 1537, me 8 porta dhe 34 kulla), por pasqyrojnë planin e Jeruzalemit të ri të krishterë.
FLUTURIMI I MUHAMEDIT
Me ardhjen e Islamit, edhe besimtarët e tij filluan ta konsideronin të shenjtë Jeruzalemin, në vazhdimësi me dy fetë e tjera “të Librit”: judaizmin dhe krishterimin.
Në fillim, madje, lutja myslimane nuk drejtohej nga Meka si sot, por nga Jeruzalemi, që më pas u zëvendësua nga Meka, ku ruhet Guri i Zi dhe Medina, ku ndodhet varri i Muhamedit. Megjithatë, Jeruzalemi mbeti vendi i tretë më i shenjtë i traditës myslimane: besohet se prej andej Muhamedi u ngrit në qiell për udhëtimin e tij mistik drejt parajsës. Në veçanti, sureja XVII e Kuranit e identifikon shkëmbin e malit Moriah, në zemër të Jeruzalemit, si pikën e nisjes së këtij udhëtimi, i njëjti shkëmb i lidhur me sakrificën e Isakut nga Abrahami.
Për këtë arsye, kur myslimanët pushtuan Jeruzalemin në shekullin VII, i dhanë rëndësi të madhe fetare zonës ku dikur qëndronte Tempulli hebraik, atëherë në rrënoja. Zona që sot njihet si Sheshi i Xhamive (al-Haram ash-Sharif, “rrethimi fisnik i shenjtë”), për hebrenjtë është Mali i Tempullit. Në atë hapësirë u ngritën disa nga ndërtesat më të rëndësishme të Islamit: Xhamia e Omarit, ose Kupola e Shkëmbit (691), e ndërtuar mbi shkëmbin e traditës; dhe Xhamia al-Aksa (“e shenjta”, por edhe “e largëta”), nga e cila Jeruzalemi merr emrin e tij arab. Historikisht, kalifët Umajadë të Damaskut ishin ata që e shenjtëruan rolin fetar të qytetit.
PELEGRINË MES BESIMIT DHE HISTORISË
Jeruzalemi bashkon dhe ndan. Politika e ka bërë qytetin më të kontestuar në Tokë: dikur përmes konflikteve midis të krishterëve dhe myslimanëve; në shekullin e fundit përmes përplasjes mes izraelitëve dhe palestinezëve, që të dy palët e pretendojnë si kryeqytet.
Në këtë kontekst dramatik, edhe vendet e shenjta mbajnë shenjat e antagonizmave dhe kontradiktave, megjithëse tre fetë e mëdha njohin shumë pika të përbashkëta. Zona e Sheshit të Xhamive, ose Mali i Tempullit, është më e ndjeshmja, sepse aty mbivendosen pretendimet hebraike dhe myslimane. Në teori ekziston një ndarje e qartë: sipër, në shesh, janë vendet islame, të hapura për vizitë edhe për hebrenjtë dhe turistët (kur siguria e lejon), por pa lejuar lutjen hebraike. Hebrenjtë luten zakonisht te Muri Perëndimor, një nga muret mbështetëse të sheshit. Aty besimtarët, të ndarë sipas gjinisë, luten duke u lëkundur përpara e pas dhe shpesh vendosin në çarje letra me lutje.
Në këtë zonë, pranë vendeve të shenjta të krishterimit, përqendrohet tensioni më i madh fetar dhe politik midis judaizmit dhe Islamit. Tradita ka identifikuar vendet e kalimit të Jezusit në Jeruzalem dhe Bizantinët e më pas Kryqtarët mbushën qytetin me kisha, që vazhdojnë të jenë vende pelegrinazhi.
Një vizitë ideale fillon në cepin jugperëndimor të Qytetit të Vjetër, ku ndodhet Cenakulli, vendi i Darkës së Fundit. Aty Jezusi kremtoi Eukaristinë dhe themeloi Kishën. Pas Darkës së Fundit ai shkoi në Getsemani, ku u tradhtua nga Juda dhe u dërgua te sinedri. Për dënimin e tij u kërkua autoriteti romak i Ponc Pilatit. Prej Pretorit fillon Via Dolorosa, rruga e vuajtjes që përshkon qytetin deri në Kalvar.
Pelegrinët e përshkojnë këtë rrugë me stacionet e Via Crucis, që përfundojnë te Bazilika e Varrit të Shenjtë. Çelësat e saj iu besuan nga Saladini dy familjeve myslimane dhe brenda saj nuk mund të ndryshohet asgjë për shkak të Status Quo-s së vitit 1852, që ndan hapësirat midis shumë komuniteteve të krishtera.
Me vizitën në këtë bazilikë, pelegrini përmbyll udhëtimin shpirtëror, duke soditur vdekjen dhe ringjalljen e Krishtit.
Pavarësisht se cili është besimi i vizitorit, takimi me Jeruzalemin ofron një përvojë shpirtërore, historike dhe kulturore që nuk ka të ngjashëm në botë. / bota.al
Lexo edhe: Muri i Lotëve, historia tragjike e njërit prej objekteve më të famshme në Jeruzalem