Një perandor romak, një betejë vendimtare dhe një vizion misterioz që do të ndryshonte rrjedhën e historisë. Konstantini i Madh nuk ishte thjesht sundimtari që i dha fund përndjekjes së të krishterëve. Ai ishte njeriu që hapi rrugën për shndërrimin e një besimi dikur të persekutuar në një nga forcat më të fuqishme të qytetërimit. Por pas figurës së perandorit të krishterë fshihej edhe një politikan i pamëshirshëm, një strateg brilant dhe një njeri plot kontradikta.
Konstantini i Madh: Njeriu që ndryshoi historinë e dy botëve
Më 28 tetor të vitit 312, dy ushtri romake u përballën pranë Urës Milviane, në veri të Romës. Në njërën anë qëndronte Maksenci, sundimtari që kontrollonte qytetin e përjetshëm. Në anën tjetër ishte Konstantini, një gjeneral ambicioz që kërkonte të bëhej zot i Perandorisë Romake.
Askush nuk mund ta dinte se kjo përplasje do të kishte pasoja që do të shkonin shumë përtej fatit të një froni.
Sipas traditës së krishterë, përpara betejës Konstantini kishte përjetuar një vizion të jashtëzakonshëm. Në qiell kishte parë një shenjë hyjnore, të lidhur me Krishtin, dhe kishte marrë mesazhin se nën atë shenjë do të fitonte. Se çfarë ndodhi realisht mbetet objekt debatesh historike. Por një gjë është e sigurt: Konstantini fitoi.
Maksenci u mbyt në lumin Tiber gjatë tërheqjes së ushtrisë së tij dhe fitimtari hyri në Romë si sundimtar i Perëndimit.
Ajo që dukej si një fitore e zakonshme në luftërat e pafundme për pushtet do të shndërrohej në një nga kthesat më të mëdha të historisë fetare dhe politike të njerëzimit.
Sepse Konstantini do të bënte diçka që perandorët e mëparshëm romakë nuk e kishin bërë. Do ta vendoste fuqinë e fronit perandorak në mbështetje të krishterimit.
Një djalë i lindur për pushtet
Konstantini lindi rreth vitit 272, në Naissus, qytetin që sot njihet si Nish. Babai i tij, Konstanci Klori, ishte një komandant ushtarak me rrënjë nga Iliria që më vonë u bë një nga sundimtarët e Perandorisë Romake. Nëna e tij, Helena, do të fitonte një vend të veçantë në traditën e krishterë.
Konstantini u rrit në një perandori të trazuar nga luftërat civile, krizat ekonomike dhe pasiguria politike.
Roma nuk ishte më ajo fuqia e qëndrueshme e shekujve të mëparshëm. Perandorët ngjiteshin në fron dhe rrëzoheshin me shpejtësi. Ushtritë shpesh vendosnin se kush do të sundonte. Kufijtë kërcënoheshin vazhdimisht dhe pushteti ishte kthyer në një betejë për mbijetesë.
Për të shpëtuar perandorinë nga kaosi, Diokleciani kishte krijuar tetrarkinë, një sistem ku pushteti ndahej mes katër sundimtarëve. Por sistemi që duhej të garantonte stabilitetin përfundoi duke prodhuar rivalitete të reja.
Kur babai i Konstantinit vdiq në vitin 306, ushtarët e shpallën atë perandor në Eboracum, qytetin e sotëm York në Angli. Ishte fillimi i një rruge të gjatë drejt pushtetit absolut. Konstantini kishte trashëguar ambicien dhe aftësitë ushtarake të babait, por zotëronte edhe diçka tjetër: një kuptim të jashtëzakonshëm të marrëdhënies mes pushtetit, simboleve dhe besimit.
Vizioni që ndryshoi gjithçka
Historia e vizionit të Konstantinit është një nga episodet më të famshme dhe më të diskutuara të Antikitetit të Vonë. Dy autorë të krishterë, Laktanci dhe Euzebi i Cezaresë, na kanë lënë rrëfime që ndryshojnë në hollësi.
Sipas Laktancit, Konstantini u udhëzua në ëndërr që të vendoste një shenjë të krishterë mbi mburojat e ushtarëve. Euzebi, në një rrëfim të shkruar më vonë, përshkruan një shenjë të ndritshme në qiell, të shoqëruar me një mesazh fitoreje.
Me kalimin e shekujve, këto tregime u ndërthurën në legjendën e famshme të kryqit dhe fjalëve: Nën këtë shenjë do të fitosh. Por a e pa vërtet Konstantini këtë vizion? A ishte një përvojë e sinqertë fetare, një interpretim i një dukurie natyrore apo një simbol i përdorur për të legjitimuar pushtetin?
Historianët vazhdojnë ta debatojnë. Ajo që nuk vihet në dyshim është se pas vitit 312 marrëdhënia e Konstantinit me krishterimin mori një rëndësi gjithnjë e më të madhe.
Dhe kjo marrëdhënie do ta ndryshonte përgjithmonë Perandorinë Romake.
Nga të përndjekur në të mbrojtur
Përpara Konstantinit, historia e të krishterëve në Perandorinë Romake ishte shënuar nga periudha tolerimi, por edhe nga përndjekje të ashpra. Në vitin 303, gjatë sundimit të Dioklecianit, kishte filluar një nga fushatat më të mëdha kundër tyre.
Kisha u shkatërruan, libra të shenjtë u konfiskuan dhe shumë besimtarë u burgosën ose u ekzekutuan. Por përndjekjet nuk arritën ta zhduknin krishterimin. Përkundrazi, besimi vazhdoi të përhapej.
Në vitin 313, Konstantini dhe bashkësundimtari i tij, Licini, arritën në Milano një marrëveshje që garantonte lirinë e praktikimit të fesë, përfshirë krishterimin. Ajo njihet tradicionalisht si Edikti i Milanos. Ishte një kthesë historike.
Të krishterët mund të ushtronin hapur besimin e tyre. Pronat e konfiskuara të bashkësive të tyre duhej të ktheheshin dhe Kisha fitoi mundësi të reja organizimi.
Megjithatë, duhet bërë një dallim i rëndësishëm. Konstantini nuk e shpalli krishterimin fenë zyrtare të perandorisë. Kjo do të ndodhte më vonë, në vitin 380, gjatë sundimit të Teodosit I.
Por Konstantini krijoi kushtet politike dhe institucionale që e bënë të mundur atë zhvillim. Një besim që dikur kishte jetuar nën kërcënimin e autoriteteve perandorake po fitonte mbështetjen e vetë perandorit.
Besimtar i sinqertë apo politikan gjenial?
Kjo është ndoshta pyetja më interesante për Konstantinin. A u kthye ai drejt krishterimit sepse besonte vërtet, apo sepse kuptoi potencialin e tij politik? Përgjigjja nuk është e thjeshtë.
Konstantini jetoi në një epokë kur feja dhe politika ishin të lidhura ngushtë. Një sundimtar mund ta shihte mbështetjen hyjnore si burim të ligjshëm të autoritetit të tij. Dhe krishterimi ofronte një strukturë gjithnjë e më të organizuar, me bashkësi të përhapura në territore të ndryshme të perandorisë.
Por do të ishte tepër e thjeshtë ta paraqisnim vendimin e tij vetëm si një manovër politike. Konstantini ndërtoi kisha, favorizoi institucionet e krishtera dhe ndërhyri personalisht në mosmarrëveshjet fetare. Nga ana tjetër, ai vazhdoi të përdorte edhe simbole tradicionale romake, ndërsa pagëzimin e mori vetëm pak përpara vdekjes. Kjo mund të duket kontradiktore për njeriun modern, por në botën e shekullit IV, kalimi nga traditat pagane te krishterimi ishte një proces shumë më kompleks sesa një ndryshim i menjëhershëm identiteti. Dhe Konstantini ishte një figurë e atij tranzicioni.
Një njeri me njërën këmbë në botën e vjetër dhe tjetrën në botën që po lindte.
Perandori që kërkonte një Zot dhe një perandori
Në vitin 324, pas fitores përfundimtare kundër Licinit, Konstantini u bë sundimtari i vetëm i Perandorisë Romake. Por bashkimi politik nuk mjaftonte. Krishterimi, që tashmë gëzonte mbështetjen perandorake, ishte i përfshirë në debate të thella teologjike.
Një nga konfliktet më të rëndësishme lidhej me mësimet e Arit, një prift nga Aleksandria, dhe me marrëdhënien mes Krishtit dhe Zotit Atë. Për Konstantinin, këto përçarje nuk ishin vetëm çështje fetare, ato rrezikonin unitetin e perandorisë.
Prandaj, në vitin 325, ai thirri Këshillin e Nikesë, një nga ngjarjet themelore të historisë së krishterimit. Peshkopë nga vise të ndryshme të perandorisë u mblodhën për të diskutuar çështjet më të rëndësishme të doktrinës. Këshilli miratoi një formulim të besimit që pohonte natyrën hyjnore të Krishtit dhe dënoi mësimin e Arit.
Konstantini nuk ishte teologu që hartoi doktrinën, por ishte autoriteti politik që bëri të mundur mbledhjen. Këtu u shfaq një marrëdhënie e re historike. Perandori nuk ishte më vetëm mbrojtësi i kufijve dhe ligjeve romake. Ai po bëhej edhe garant i unitetit të Kishës.
Një model që do të ndikonte marrëdhëniet mes fesë dhe shtetit për shumë shekuj.
Kostandinopoja: Qyteti që do të mbijetonte një mijë vjet
Konstantini nuk ndryshoi vetëm historinë fetare, ai ndryshoi edhe hartën politike të botës. Në vitin 330, përuroi një kryeqytet të ri mbi qytetin e lashtë të Bizantit, në brigjet e Bosforit. Qyteti do të njihej si Kostandinopojë.
Vendndodhja ishte strategjike: lidhte Evropën me Azinë dhe kontrollonte rrugë të rëndësishme tregtare e ushtarake. Me kalimin e kohës, Kostandinopoja do të bëhej zemra e Perandorisë Romake të Lindjes dhe një nga qendrat më të mëdha të krishterimit.
Ndërsa Roma perëndimore do të binte në shekullin V, kryeqyteti i Konstantinit do të vazhdonte të qëndronte deri në vitin 1453. Për më shumë se një mijë vjet, qyteti mbajti gjallë trashëgiminë politike romake, kulturën greke dhe traditën e krishterë lindore.
Ishte një nga arritjet më jetëgjata të Konstantinit.
Konstantini i Madh dhe ana e errët e perandorit të krishterë
Por historia e Konstantinit nuk është vetëm histori besimi dhe ndërtimi. Është edhe histori dhune. Në vitin 326, perandori urdhëroi ekzekutimin e djalit të tij të madh, Krispit. Po atë vit vdiq edhe bashkëshortja e tij, Fausta, në rrethana që burimet historike nuk i shpjegojnë qartë.
Legjendat e mëvonshme krijuan versione dramatike për tradhti, intriga familjare dhe hakmarrje. Por historianët nuk kanë prova të mjaftueshme për të rindërtuar me siguri atë që ndodhi.
Konstantini nuk ishte pra, thjesht figura e idealizuar e traditës fetare. Ai ishte edhe një perandor romak, i formuar nga një kulturë ku lufta për pushtet mund të përfundonte me eliminimin e kundërshtarëve, madje edhe brenda familjes. Madhështia historike dhe ashpërsia personale bashkëjetonin tek i njëjti njeri.
Pagëzimi i fundit dhe trashëgimia e përjetshme
Në pranverën e vitit 337, Konstantini u sëmur rëndë. Duke ndier afrimin e vdekjes, ai mori pagëzimin nga peshkopi Euzeb i Nikomedisë. Më 22 maj të atij viti, perandori vdiq. Ishte rreth 65 vjeç.
Ai la pas një perandori të transformuar, një kryeqytet të ri dhe një marrëdhënie të re mes pushtetit politik dhe krishterimit. Në traditën e krishterë lindore, Konstantini dhe nëna e tij Helena nderohen si shenjtorë. Por rëndësia e tij historike shkon përtej vlerësimeve fetare. Konstantini nuk e krijoi krishterimin dhe as nuk e bëri menjëherë fenë e vetme të botës romake. Ai bëri diçka që, në planin historik, ishte po aq vendimtare. I hapi dyert e pushtetit perandorak një feje që deri atëherë kishte jetuar shpesh në margjinat e tij.
Dhe nga ai moment, historia e Evropës, e Mesdheut dhe e krishterimit nuk do të ishte më e njëjta. Nëse Konstantini kishte përjetuar vërtet një vizion hyjnor përpara Urës Milviane, ndoshta nuk do ta dimë kurrë. Nëse vendimet e tij ishin fryt i besimit, i ambicies politike apo i një përzierjeje të të dyjave, kjo do të vazhdojë të diskutohet. Por një fakt mbetet i padiskutueshëm. Në fillim të shekullit IV, krishterimi ishte një fe që sapo kishte dalë nga një periudhë përndjekjesh të rënda. Në fund të jetës së Konstantinit, ai ishte një besim i mbështetur nga vetë froni i perandorisë më të fuqishme të Mesdheut. / bota.al