9 eksperimente që zbuluan anën më të errët, (dhe ndoshta më të vërtetë), të njeriut

eksperimente

Po nëse do ju thoshim se shumica prej nesh do t’i bindeshin një autoriteti edhe kur e dinë se po bëjnë diçka të gabuar? Ose se do të ndryshonin mendim vetëm sepse turma mendon ndryshe? Gjatë shekullit të kaluar, disa eksperimente psikologjike të famshme vendosën njerëzit përballë situatave të pazakonta dhe zbuluan diçka shqetësuese: sjellja jonë nuk udhëhiqet gjithmonë nga logjika, morali apo karakteri.

Shpesh, ajo ndikohet nga autoriteti, presioni i grupit, frika, rrethanat dhe mënyra si funksionon mendja njerëzore.

Disa nga këto eksperimente ishin aq tronditëse, sa sot nuk do të lejoheshin më për arsye etike. Megjithatë, rezultatet e tyre vazhdojnë të studiohen dhe kanë ndryshuar përgjithmonë mënyrën si psikologët e kuptojnë natyrën njerëzore, sipas këtij artikulli të bota.al.

Këto janë 9 eksperimente që zbuluan anën më të errët – dhe ndoshta më të vërtetë – të njeriut.

EKSPERIMENTI I MILGRAMIT

Sa larg do të shkonte një njeri duke iu bindur autoritetit?

Në vitin 1961, psikologu Stanley Milgram zhvilloi një eksperiment që tronditi botën. Pjesëmarrësve u kërkohej t’i jepnin goditje elektrike një personi sa herë që ai gabonte një përgjigje. Në të vërtetë nuk kishte rrymë, por ata besonin se po shkaktonin dhimbje të vërtetë.

Kur “nxënësi” filloi të bërtiste dhe të lutej që eksperimenti të ndalej, studiuesi u thoshte vetëm: “Ju lutem vazhdoni. Eksperimenti kërkon që ju të vazhdoni.” Shumica vazhduan deri në nivelin maksimal të goditjes.

Çfarë mësuam?

Bindja ndaj autoritetit mund t’i shtyjë njerëzit e zakonshëm të bëjnë gjëra që normalisht do t’i konsideronin të papranueshme.

EKSPERIMENTI I BURGUT TË STANFORDIT

Sa shpejt mund ta ndryshojë pushteti sjelljen e një njeriu?

Në vitin 1971, psikologu Philip Zimbardo krijoi një burg artificial. Studentët u ndanë rastësisht në roje dhe të burgosur.

Vetëm pas pak ditësh, rojet filluan të poshtëronin dhe abuzonin me të burgosurit, ndërsa këta të fundit u bënë të nënshtruar dhe të dëshpëruar.

Eksperimenti u ndërpre pas vetëm gjashtë ditësh, sepse situata po dilte jashtë kontrollit.

Çfarë mësuam?

Mjedisi dhe roli që marrim mund të ndikojnë fuqishëm në mënyrën se si sillemi.

EKSPERIMENTI I ASCH

A do të ndiqje turmën edhe kur e di që gabon?

Pjesëmarrësit duhej të zgjidhnin se cila vijë kishte të njëjtën gjatësi me një vijë tjetër.

Detyra ishte shumë e lehtë. Por të gjithë njerëzit e tjerë në dhomë ishin aktorë dhe jepnin qëllimisht përgjigjen e gabuar. Për habi, shumë pjesëmarrës zgjodhën të njëjtën përgjigje të gabuar vetëm për të mos dalë kundër grupit.

Çfarë mësuam?

Presioni i grupit mund të ndikojë edhe në perceptimin tonë për realitetin.

9 EKSPERIMENTE: LITTLE ALBERT

A mund të mësohet frika?

Një foshnjë 11-muajshe, e njohur si “Little Albert”, luante pa frikë me një mi të bardhë.

Studiuesit filluan të krijonin një zhurmë shumë të fortë sa herë që ai prekte miun.

Pas disa përsëritjeve, foshnja filloi të qante vetëm duke parë miun. Madje frika u përhap edhe te objekte të tjera të ngjashme, si lepujt ose palltot prej gëzofi.

Çfarë mësuam?

Frika nuk është gjithmonë e lindur; ajo mund të mësohet përmes përvojës.

EKSPERIMENTI “BOBO DOLL”

A mësojnë fëmijët duke imituar?

Psikologu Albert Bandura u tregoi disa fëmijëve një video ku një i rritur godiste dhe shkelmonte një kukull të fryrë të quajtur Bobo.

Më pas, fëmijët u lanë vetëm me të njëjtën kukull.

Shumë prej tyre filluan të kopjonin pothuajse të njëjtat veprime agresive që kishin parë.

Çfarë mësuam?

Sjellja nuk mësohet vetëm nga përvoja personale, por edhe duke vëzhguar të tjerët.

EKSPERIMENTI “THE GOOD SAMARITAN”

A na pengon nxitimi të bëjmë mirë?

Studentë të teologjisë po shkonin të mbanin një ligjëratë mbi ndihmën ndaj të tjerëve.

Gjatë rrugës, hasën një person të shtrirë që dukej se kishte nevojë për ndihmë.

Ata që mendonin se ishin me vonesë kaluan pranë tij pa ndaluar shumë më shpesh sesa ata që nuk ndiheshin nën presion kohe.

Çfarë mësuam?

Shpesh nuk është mungesa e empatisë, por ritmi i jetës që na pengon të ndihmojmë.

9 EKSPERIMENTE: EFEKTI “BYSTANDER”

Pse askush nuk ndërhyn kur ka shumë dëshmitarë?

Pas një ngjarjeje tragjike në Nju Jork, psikologët studiuan pse njerëzit nuk ndihmojnë gjithmonë në emergjenca.

Rezultatet treguan se sa më shumë njerëz të jenë të pranishëm, aq më pak ka gjasa që dikush të marrë iniciativën.

Secili mendon se dikush tjetër do të veprojë.

Çfarë mësuam?

Përgjegjësia shpërndahet mes turmës dhe kjo na bën më pasivë.

TESTI I MARSHMALLOW

A mund të presësh sot për të fituar më shumë nesër?

Fëmijëve iu vendos përpara një marshmallow.

Nëse nuk e hanin për 15 minuta, do të merrnin një të dytë.

Disa nuk rezistuan as një minutë.

Të tjerë pritën deri në fund.

Studime të mëvonshme treguan se aftësia për të shtyrë kënaqësinë lidhej me rezultate më të mira në shumë fusha të jetës, edhe pse studiuesit më vonë theksuan se ndikojnë edhe faktorë si mjedisi familjar dhe kushtet sociale.

Çfarë mësuam?

Vetëkontrolli është një aftësi e rëndësishme, por nuk është faktori i vetëm që përcakton suksesin.