Në çdo epokë të historisë, njeriu ka kërkuar mënyra për të kapërcyer kufijtë e mendjes së tij. Përpara se shkenca të fillonte të shpjegonte funksionimin e kujtesës dhe të trurit, shumë besonin se inteligjenca, urtësia dhe aftësia për të mësuar nuk ishin vetëm dhunti natyrore, por edhe bekime që mund të fitoheshin përmes ritualeve të veçanta, lutjeve dhe njohurive të fshehta. Pikërisht nga kjo dëshirë e përhershme për dije lindi një nga dorëshkrimet më misterioze të Mesjetës, Ars Notoria, një tekst që për shekuj me radhë u konsiderua si çelësi drejt një kujtese të jashtëzakonshme dhe një mendjeje të ndriçuar.
Ndryshe nga shumica e librave okultë që premtonin pasuri, pushtet apo kontroll mbi forcat e mbinatyrshme, Ars Notoria pretendonte se mund t’i ndihmonte praktikuesit të zhvillonin aftësitë e tyre intelektuale. Për studentët, murgjit, filozofët dhe dijetarët mesjetarë, ky ishte një premtim i jashtëzakonshëm. Në një kohë kur librat ishin të rrallë, universitetet sapo kishin filluar të lulëzonin dhe arsimi ishte privilegj i një pakice, ideja se ekzistonte një tekst i aftë të përmirësonte kujtesën dhe të lehtësonte përvetësimin e dijes dukej pothuajse si një mrekulli.
Çfarë është “Ars Notoria” dhe pse konsiderohet unik?
Ars Notoria është pjesa më e vjetër e koleksionit të njohur si “Çelësat më të Vegjël të Solomonit” (Lemegeton Clavicula Salomonis), një përmbledhje e famshme grimorësh, ose librash të njohurive okulte, që u përhapën gjerësisht në Evropë gjatë shekujve XVI dhe XVII. Koleksioni përfshin pesë tekste të ndryshme: Ars Goetia, Ars Theurgia-Goetia, Ars Paulina, Ars Almadel dhe Ars Notoria. Ndërsa katër librat e parë fokusohen kryesisht në demonologji, thirrjen e shpirtrave dhe rituale të ndryshme magjike, Ars Notoria dallohet qartë nga të gjithë të tjerët. Ai nuk flet për demonë, mallkime apo talismanë, por për lutje, meditim, soditje dhe disiplinë mendore.
Dorëshkrimet më të hershme të njohura të Ars Notoria datojnë në shekullin XIII, megjithëse studiuesit besojnë se një pjesë e mirë e lutjeve dhe formulave që përmban janë shumë më të vjetra. Teksti është një përzierje e pazakontë latinishtje, greqishteje dhe hebraishtjeje, gjuhë që në Mesjetë konsideroheshin mbartëse të dijes së shenjtë. Për lexuesit e asaj kohe, kjo shumëllojshmëri gjuhësh nuk ishte thjesht një zgjedhje stilistike, por një dëshmi se libri kishte origjinë të lashtë dhe përmbante njohuri që vinin nga tradita biblike dhe filozofia antike.
Lidhja me mbretin Solomon dhe tradita ezoterike
Vetë emri i mbretit Solomon i jepte dorëshkrimit një autoritet të jashtëzakonshëm. Në traditën hebraike, të krishterë dhe islame, Solomoni konsiderohej simboli i urtësisë absolute. Me kalimin e shekujve, figura e tij u mbështoll nga legjenda që pretendonin se ai kishte marrë njohuri të fshehta nga engjëjt dhe kishte zotëruar sekrete që nuk u ishin zbuluar njerëzve të zakonshëm. Pikërisht për këtë arsye shumë dorëshkrime okulte iu atribuuan atij, edhe pse historianët janë pothuajse të njëzëshëm se ato janë shkruar shumë shekuj pas jetës së mbretit biblik. Megjithatë, lidhja me Solomonin mjaftoi që Ars Notoria të fitonte prestigj dhe të kopjohej në manastire e biblioteka për qindra vjet.
Një dorëshkrim që premtonte kujtesë të përsosur dhe urtësi
Premtimi më i madh i librit ishte zhvillimi i një “kujtese të përsosur”. Praktikuesit nuk pritej ta arrinin këtë përmes një formule magjike të vetme, por nëpërmjet një disipline të përditshme. Dorëshkrimi përshkruan një seri lutjesh që duhej të recitoheshin në orare të caktuara, të shoqëruara me soditjen e figurave simbolike, meditimin dhe përqendrimin mendor. Besohej se, me kalimin e kohës, këto ushtrime do t’i jepnin praktikuesit aftësi të jashtëzakonshme për të mësuar, për të mbajtur mend dhe për të kuptuar lëndët më të ndërlikuara, nga filozofia dhe teologjia deri te aritmetika, gjeometria dhe astronomia.
Për lexuesin modern, këto premtime mund të tingëllojnë si fantazi. Megjithatë, është interesante të vërehet se shumë nga praktikat e përshkruara në Ars Notoria ngjajnë me teknika që sot njihen në psikologjinë njohëse. Përsëritja sistematike, përqendrimi i vazhdueshëm, meditimi dhe vizualizimi janë metoda që, sipas studimeve bashkëkohore, mund të ndikojnë pozitivisht në kujtesë dhe në aftësinë për të përvetësuar informacion. Kjo nuk do të thotë se libri kishte fuqi magjike, por ndoshta një pjesë e reputacionit të tij lindi sepse praktikuesit, duke ndjekur me përpikëri një regjim të rreptë mendor, arrinin realisht të përmirësonin përqendrimin dhe disiplinën e tyre intelektuale.
Një nga pjesët më kurioze të dorëshkrimit është përshkrimi i asaj që sot njihet si “eksperimenti magnetik”. Në një ilustrim shfaqen dy gjilpëra busulle që magnetizohen me të njëjtin magnet dhe vendosen në qendër të dy rrathëve me shkronja. Sipas autorit, lëvizja e njërës gjilpërë do të pasqyrohej nga tjetra, duke u mundësuar dy njerëzve të komunikonin në distanca të largëta vetëm duke orientuar gjilpërat drejt shkronjave të alfabetit. Sot dihet se një mekanizëm i tillë nuk mund të funksionojë sipas ligjeve të fizikës, por ideja është një dëshmi interesante e mënyrës se si imagjinata mesjetare përpiqej të shpjegonte forcat e padukshme të natyrës shumë kohë përpara zbulimit të elektromagnetizmit dhe telekomunikacionit modern.
Midis magjisë, fesë dhe disiplinës mendore
Megjithëse Ars Notoria klasifikohet zakonisht si një grimor, ai zë një vend të veçantë në historinë e letërsisë ezoterike. Ndryshe nga tekstet që kërkonin thirrjen e demonëve apo lidhje me forca të errëta, ai mbështetet pothuajse tërësisht në lutje drejtuar Zotit dhe engjëjve. Pikërisht kjo natyrë e dyfishtë bëri që libri të shkaktonte debate të gjata mes teologëve. Disa e konsideronin një mjet të ligjshëm për t’iu afruar urtësisë hyjnore, ndërsa të tjerë e shihnin si një përzierje të rrezikshme mes fesë dhe magjisë, duke argumentuar se çdo përpjekje për të fituar njohuri të mbinatyrshme përmes formulave rituale binte ndesh me doktrinën e krishterë.
Pse “Ars Notoria” vazhdon të tërheqë studiuesit edhe sot?
Edhe pas Rilindjes, kur mendimi racional filloi të fitonte terren, Ars Notoria nuk u zhduk. Përkundrazi, ai vazhdoi të kopjohej, të përkthehej dhe të studiohej nga alkimistë, mistikë dhe koleksionistë dorëshkrimesh. Në shekujt XIX dhe XX ai u bë objekt studimi për historianët e religjionit, antropologët dhe studiuesit e ezoterizmit, të cilët nuk u interesuan më për fuqitë e pretenduara të librit, por për atë që ai zbulonte mbi mënyrën se si shoqëritë mesjetare e konceptonin dijen, kujtesën dhe inteligjencën.
Sot nuk ekziston asnjë provë që Ars Notoria mund t’i japë kujtdo një kujtesë të përsosur apo aftësi mbinjerëzore. Megjithatë, rëndësia e tij historike mbetet e padiskutueshme. Ai është një dëshmi e rrallë e një epoke kur kufiri mes fesë, filozofisë, psikologjisë dhe magjisë ishte shumë më i paqartë sesa e imagjinojmë sot. Mbi të gjitha, ai pasqyron një dëshirë universale që nuk ka ndryshuar kurrë: etjen e njeriut për të mësuar më shumë, për të kuptuar më thellë botën dhe për të zgjeruar kufijtë e mendjes së vet.
Ndoshta kjo është arsyeja pse Ars Notoria vazhdon të zgjojë kureshtje edhe në shekullin XXI. Jo sepse premton mrekulli, por sepse na kujton se kërkimi për dije ka qenë gjithmonë një nga forcat më të mëdha që ka shtyrë përpara qytetërimin njerëzor. Edhe kur rrugët e zgjedhura kanë kaluar përmes mistikës dhe legjendës, synimi ka qenë i njëjtë: të bëhemi më të ditur se dje. / bota.al