Federico Rampini
Mënyra më e mirë për të kuptuar gjendjen e Amerikës nuk është të dëgjosh komentatorët e saj, shpesh apokaliptikë. Është të vëzhgosh rivalët e saj.
Kur Trump mbërriti në Pekin për samitin e fundit me Xi Jinping, skena më domethënëse nuk ishte ajo e dy presidentëve. Ishte delegacioni që shoqëronte Air Force One: drejtuesit e Apple, Nvidia, Meta, Boeing, Goldman Sachs, BlackRock, Qualcomm, SpaceX-Tesla, General Electric dhe gjigantë të tjerë. Një përqendrim fuqie ekonomike dhe teknologjike që asnjë vend tjetër, përfshirë Kinën, nuk është në gjendje ta paraqesë.
Xi mund të mendojë gjithçka të keqe për Trumpin, madje edhe ta përçmojë. Por kur mat raportin e forcave, ai sheh faktorët themelorë. Dhe këta “themele” vazhdojnë t’i bëjnë Shtetet e Bashkuara fuqinë numër një. “Parakalimi kinez”, që dukej i sigurt njëzet vjet më parë, sot është të paktën i dyshimtë, në mos i pamundur.
Kjo është pyetja që shoqëron 250-vjetorin e tyre: a janë vërtet Shtetet e Bashkuara një komb në rënie?
Lajmet e përditshme duket se thonë po. Polarizim, përplasje ideologjike, një president që përçan si pak të tjerë në histori. Nga opozita demokrate, nga elitat akademike dhe të botës së spektaklit, nga Europa, vijnë diagnoza përfundimtare mbi demokracinë amerikane. Megjithatë, kjo është një skenë e parë edhe më herët.
Në vitet ’60 ishin atentatet ndaj Kennedy-ve dhe Martin Luther King-ut, trazirat racore dhe Vietnami. Në vitet ’70 erdhën inflacioni, kriza energjetike, Nju Jorku në prag falimentimi dhe Japonia e shpallur si zotëruesja e ardhshme e ekonomisë botërore. Çdo herë Shtetet e Bashkuara u konsideruan të mbaruara. Dhe çdo herë u ringritën. Pas Depresionit të Madh erdhi fitorja mbi nazifashizmin; pas kaosit të viteve ’70 erdhi triumfi mbi Bashkimin Sovjetik.
Për të kuptuar këtë aftësi rigjenerimi duhet parë te katër shtyllat e fuqisë së tyre. Asnjë komb nuk mund të synojë hegjemoninë pa bashkuar këta faktorë: udhëheqje financiare e mbështetur mbi një monedhë universale; epërsi teknologjike (që përfshin edhe kapacitetin ushtarak); kontroll mbi burimet strategjike; dhe dinamizëm demografik.
Sot Shtetet e Bashkuara janë i vetmi vend që zotëron këtë “katërkëndësh magjik”. Ato mbeten qendra kryesore e inovacionit, dominojnë financat, disponojnë rrjetin ushtarak global më të gjerë dhe vazhdojnë të tërheqin talente nga çdo kontinent.
Kina është afruar në planin industrial dhe teknologjik, por nuk ushtron të njëjtën fuqi tërheqëse. Europa nuk ka as forcën ushtarake dhe as kapacitetin inovativ. Rusia ka një ekonomi të dobët dhe një rënie dramatike demografike.
Ekziston edhe një karakteristikë që i dallon Shtetet e Bashkuara nga perandoritë e së kaluarës. Historiani norvegjez Geir Lundestad ka folur për një “perandori me ftesë”. Perandoritë tradicionale zgjeroheshin duke pushtuar territore. Ajo amerikane u rrit sepse shumë vende kërkuan vetë të hynin në të.
Pas vitit 1945, Gjermania, Japonia, Italia dhe pjesa më e madhe e Europës Perëndimore kërkuan mbrojtjen amerikane. Pas rënies së Murit të Berlinit dhe shpërbërjes së perandorisë komuniste, ishin vendet e Europës Lindore që kërkuan të hynin në NATO. Së fundmi këtë e bënë edhe Finlanda dhe Suedia.
Kjo nuk i fshin gabimet e Uashingtonit, nga luftërat e gabuara deri te tepricat e unilateralizmit. Por shpjegon pse ndikimi amerikan nuk mbështetet vetëm te forca: ai ushqehet edhe nga konsensusi i aleatëve të tij.
Perandoritë
Asnjë perandori nuk është e përjetshme. Historiani Paul Kennedy ka përshkruar fenomenin e imperial overstretch – shtrirjen e tepruar perandorake: kur një fuqi merr përsipër më shumë angazhime ushtarake sesa mund të përballojë, përfundon duke konsumuar ekonominë e vet dhe, veçanërisht, rrezikon kolaps financiar për shkak të borxheve të tepërta.
Kjo i ndodhi Spanjës, Francës napoleoniane dhe Perandorisë Britanike. Shtetet e Bashkuara e njohin këtë rrezik, edhe pse për momentin borxhi i tyre publik është më i ulët se ai i shumë vendeve të tjera (përfshirë Kinën) dhe më i përballueshëm. Luftërat në Afganistan dhe Irak kanë ushqyer dyshimet se Uashingtoni po shpenzonte tepër për të ruajtur një rol global. Prej këtej lindi kërkesa, si nga e djathta ashtu edhe nga e majta amerikane, për të reduktuar ndërhyrjet jashtë vendit.
Tradita
Trump mishëron edhe këtë traditë. Ai përshkruhet shpesh si një shkëputje radikale. Në të vërtetë, ai përfaqëson rikthimin e një prirjeje po aq të vjetër sa vetë Republika Amerikane: izolacionizmit.
George Washingtoni këshillonte shmangien e aleancave të përhershme. Pas Luftës së Parë Botërore, Shtetet e Bashkuara refuzuan të hynin në Lidhjen e Kombeve. Në vitet ’30, slogani “America First” shprehte dëshirën për të qëndruar jashtë konflikteve europiane. Vetëm Lufta e Dytë Botërore dhe Lufta e Ftohtë i shndërruan Shtetet e Bashkuara në udhëheqësen e qëndrueshme të Perëndimit.
Sot ai debat është rikthyer. Pas dekadash gjatë të cilave Uashingtoni mori mbi vete barrën e rendit ndërkombëtar, një pjesë gjithnjë e më e madhe e opinionit publik pyet veten nëse ky rol është ende i përballueshëm.
Trump jep një përgjigje të prerë: më pak përgjegjësi globale, më shumë vëmendje ndaj interesave kombëtare.
Por lavjerrësi amerikan ka lëvizur gjithmonë midis hapjes dhe tërheqjes. Trump është një grumbull kundërthëniesh: dëshiron të zvogëlojë angazhimin amerikan në NATO, ndërsa njëkohësisht e ka shtuar atë në Lindjen e Mesme me ndërhyrjen ushtarake në Iran, duke zhgënjyer kështu izolacionistët.
Edhe në planin ekonomik, proteksionizmi i tij nuk është diçka e re. Amerika i projektoi rregullat e ekonomisë globale që nga viti 1944, por më pas përjetoi periodikisht valë kundërshtimi ndaj tregjeve të hapura. Gjatë presidencave të Nixonit, Reaganit, Clintonit dhe Obamës, protestat e punëtorëve apo ambientalistëve, të majtë apo të djathtë, tregonin se “humbësit e globalizimit” kërkonin politika të ndryshme.
Mjeshtri i gjeopolitikës së shekullit XX, Henry Kissinger, ftonte ta studionim Trumpin si një nga ata personazhe që shfaqen herë pas here në histori për të sinjalizuar një ndryshim epokal, mbylljen e një kapitulli.
Jo vetëm një lider
Është gjithmonë gabim të identifikosh Amerikën me një president të vetëm.
Liderët kalojnë. Ajo që mbetet janë faktorët strukturorë të fuqisë: aftësia për të inovuar, për të tërhequr kapital dhe trurin më të mirë, për ta kthyer kërkimin shkencor në industri dhe për t’u ripërtërirë pas çdo krize.
Në pjesë të tjera të botës, ambicia shihet si një mëkat; në Amerikë është një virtyt. Madje edhe komunistët kinezë kanë kërkuar të imitojnë energjinë jetike të kapitalizmit amerikan.
Në 250-vjetorin e lindjes së tyre, Shtetet e Bashkuara mbeten një vend plot kontradikta: politikisht konfliktual, ekonomikisht dinamik; i përçarë brenda vetes, por i domosdoshëm për ekuilibrat botërorë.
Çdo brez ka shpallur fundin e Amerikës. Deri më sot, historia ka treguar diçka tjetër.
Nuk është rastësi që revolucioni i inteligjencës artificiale, edhe këtë herë, po nis pikërisht prej andej. / Corriere della Sera – Bota.al