Ndërsa përhapja e Islamit dhe lulëzimi që njohu bota islamike përfshiu qendrat e mëdha kulturore të Antikitetit, përpjekja për të rizbuluar trashëgiminë klasike greke hapi një epokë zbulimesh shkencore dhe risish teknologjike.
Një mijë vjet më parë, në qytetin e Bagdadit, ata që dinin të lexonin arabisht kishin pothuajse të njëjtën mundësi për t’u njohur me veprat e Aristotelit dhe të shumë autorëve të tjerë të shkencës klasike, siç kanë lexuesit sot.
Kjo u bë e mundur falë Kalifatit Abasid, i cili, në kulmin e fuqisë së tij në shekullin VIII, ndërmori një nismë ambicioze përkthimesh. U dha dijetarëve arabë qasje në veprat e mëdha filozofike dhe shkencore të persëve, indianëve, babilonasve, egjiptianëve dhe, mbi të gjitha, të grekëve.
Pushtimet islame kishin sjellë nën sundimin arab qendrat e lashta kulturore të botës helenistike, nga Siria dhe Egjipti deri në Iran. Ky zgjerim ushqeu atë që njihet si “Epoka e Artë Islame”, e cila do të zgjaste deri në pushtimin mongol të shekullit XIII.
Falë përpjekjeve të kalifëve, qytete si Bagdadi u shndërruan në qendra të dijes, ku lulëzuan studimet e matematikës, astronomisë, optikës dhe mjekësisë. Bota arabe jo vetëm e ruajti dhe e përhapi këtë trashëgimi intelektuale, por e pasuroi atë me kontribute të reja, duke hedhur kështu themelet e përparimeve të mëvonshme shkencore që do të ndikonin në të ardhmen e Perëndimit.
MATEMATIKA E RE NGA BOTA ISLAMIKE
Ndër drejtuesit e Shtëpisë së Urtësisë së Bagdadit, ose Bayt al-Hikmah, ishte matematikani dhe astronomi al-Khwarizmi, i cili luajti një rol vendimtar në përhapjen e sistemit dhjetor të numërimit.
Libri i tij Mbi Artin Hindu të Llogaritjes, i cili ka mbijetuar vetëm nëpërmjet përkthimit të tij latin, Algoritmi de numero indorum, e njohu Perëndimin me shifrat nga një deri në nëntë, si dhe me konceptin e zeros.
Bashkë me to erdhi edhe koncepti i vlerës pozicionale, sipas të cilit vlera e çdo shifre në një numër përcaktohet nga pozicioni i saj. Për shembull, në numrin 123, njëshi përfaqëson qindëshet, dyshi dhjetëshet dhe treshi njëshet.
Puna e al-Khwarizmit ishte thelbësore për kalimin nga sistemi romak i numërimit, shumë më kompleks dhe i kufizuar për kryerjen e llogaritjeve, te sistemi hindu-arab i numërimit që përdorim sot. Duke i bërë llogaritjet më të thjeshta, reformat e al-Khwarizmit përfaqësuan një revolucion në botën e matematikës, megjithëse ato nuk u përhapën gjerësisht deri disa shekuj më vonë.
Libri i tij ishte gjithashtu shkak për krijimin e përshtypjes së përhapur, por të pasaktë, se sistemi ynë i sotëm i numërimit është me origjinë arabe. Në fakt, ai bazohet në një përkthim arab të sistemit numerik të Brahmaguptës, matematikan dhe astronom hindu i shekullit VII, i cili ishte arkitekti i vërtetë i këtij sistemi.
Në shekullin XII, përkthimet latine përdorën shprehjen “the al-Khwarizmi” për sistemin e numërimit që ai kishte shpjeguar. Gjatë përkthimit, kjo u shtrembërua në “algorismi”, prej së cilës më pas lindi fjala algoritëm.
Por sistemi i numërimit nuk ishte i vetmi koncept që al-Khwarizmi i solli matematikës perëndimore.
Në një tjetër libër, ai hodhi themelet e matematikës arabe dhe u bë themeluesi i algjebrës, një fjalë që rrjedh nga termi arab al-jabr, që do të thotë “plotësim” ose “rivendosje”.
Përdorimi i shkronjave për të përfaqësuar numra të panjohur, për shembull, x² + 10x = 39, mundësoi metoda shumë më të thjeshta për zgjidhjen e ekuacioneve të shkallës së dytë, ose ekuacioneve kuadratike.
MJEKËSIA DHE KIRURGJIA
Bota arabe mesjetare përjetoi gjithashtu zhvillime të rëndësishme shkencore në mjekësi.
Vepra të tilla si Kanuni i Mjekësisë i shkencëtarit dhe filozofit pers Ibn Sina, i njohur në Perëndim edhe si Avicena, qenë themelore për formimin e mjekëve në Evropë për shekuj me radhë.
Ndërkohë, mjekë të tjerë arabë, si andaluziani Abu al-Qasim al-Zahrawi, i njohur në Perëndimin e krishterë si Albucasis, dhanë kontribute të rëndësishme me karakter praktik.
Në enciklopedinë e tij mjekësore dhe kirurgjikale, “Metoda e Mjekësisë”, al-Zahrawi përshkroi me hollësi të madhe sëmundje të ndryshme dhe trajtimet e tyre, si dhe procedura kirurgjikale.
Al-Zahrawi paraqiti një sërë risish: trajtimin kirurgjikal të venave varikoze, lidhjen e enëve të gjakut në rastet e hemorragjive arteriale, heqjen e bajameve, përdorimin e kateterit për drenimin e urinës nga fshikëza, vendosjen e pacienteve në pozicionin litotomik për ekzaminime gjinekologjike, si dhe përdorimin e fashave të ngurtësuara me miell dhe të bardhë veze për stabilizimin e kockave të thyera.
Al-Zahrawi theksonte gjithashtu rëndësinë e njohurive anatomike. Në hyrjen e enciklopedisë së tij ai shkruan: “Pashë një mjek të paditur që preu një tumor skrofuloz në qafën e një gruaje. Ai preu disa arterie në qafë, duke shkaktuar një hemorragji që vazhdoi derisa ajo vdiq në duart e tij.”
Vepra ishte konceptuar si një mjet për studentët e mjekësisë, të cilëve u kërkohej t’i nënshtroheshin një periudhe trajnimi përpara se të mund të ushtronin profesionin.
Përveç shkrimit dhe mësimdhënies, al-Zahrawi ishte edhe novator në projektimin e instrumenteve kirurgjikale. Ai shpiku dhe përshkroi mjete të tilla si kauteri, një shufër metalike që nxehej deri në skuqje dhe përdorej për kauterizimin e indeve, sharrën për prerjen e kockave, pincat për heqjen e dhëmbëve dhe gërshërët për synet.
Këto instrumente, të projektuara për të kryer detyra me saktësi dhe efikasitet, revolucionarizuan praktikën kirurgjikale.
CAMERA OBSCURA
Ibn al-Haytham, i njohur edhe si Alhazen, ishte një dijetar arab i shekullit X dhe konsiderohet një nga etërit e optikës moderne.
Vepra e tij Optics është një traktat gjithëpërfshirës mbi natyrën e dritës, shikimin dhe instrumentet optike, në të cilin ai përshkruan me saktësi dukuri të tilla si reflektimi, përthyerja e dritës dhe formimi i imazheve në sy.
Përveçse ishte një teoricien i madh, al-Haytham ishte një eksperimentues i palodhur. Ai ndërtoi instrumente optike dhe projektoi eksperimente për të vënë në provë hipotezat e tij, duke përdorur një qasje rigoroze të bazuar në prova.
Duke vëzhguar se si drita, kur kalonte përmes një hapjeje të vogël, projektonte imazhe të përmbysura mbi muret e një dhome të errët, al-Haytham zbuloi një parim themelor të optikës: formimin e imazheve nëpërmjet dritës.
Ky eksperiment i thjeshtë ndihmoi për të kuptuar më mirë funksionimin e syrit të njeriut dhe hodhi themelet për zhvillimin e instrumenteve optike, si kamerat dhe teleskopët.
Ai demonstroi gjithashtu se drita udhëton në vijë të drejtë dhe se shikimi ndodh kur drita që vjen nga objektet arrin në sy, duke rrëzuar teoritë e lashta sipas të cilave shikimi krijohej nga rreze që dilnin prej vetë syve.
KOZMOGRAFIA DHE HARTOGRAFIA
Astrolabët ishin ndër instrumentet më të famshme të botës arabe mesjetare. Megjithëse origjina e tyre daton që në shekullin VI, arabët bënë përparime të mëdha në projektimin dhe përsosjen e tyre.
Hartat qiellore përdoreshin për të llogaritur pozicionet e yjeve dhe të Diellit, megjithëse paraqitjet e qiellit mbështeteshin ende mbi modelin gjeocentrik të universit, ku Toka konsiderohej në qendër dhe të gjithë trupat e tjerë qiellorë rrotulloheshin rreth saj.
Astrolabët u përdorën gjerësisht në botën islame sepse mundësonin përcaktimin e kiblës (qibla), drejtimit të Qabes në Mekë, dhe llogaritjen e orareve të lutjeve të përditshme, të cilat ndryshojnë në varësi të pozicionit të Diellit dhe Hënës.
Pavarësisht përparimeve në astronomi dhe teorive të Kopernikut e Galileos, të cilat e zhvendosën Tokën nga qendra e universit, astrolabët vazhduan të përdoreshin për shekuj për shkak të praktikës dhe saktësisë së tyre.
Megjithëse busulla u shpik në Kinë, ishte në Al-Andalus, në shekullin XI, ku u krijua busulla e parë që përdorte një gur magnetik lundrues.
Kjo pajisje, e cila shfrytëzonte magnetizmin natyror të Tokës për të orientuar gurin magnetik, u mundësonte marinarëve të ruanin një drejtim të qëndrueshëm në det të hapur, duke lehtësuar kështu lundrimin detar.
Arabët bënë edhe përparime të tjera të rëndësishme në navigacion. Ata përdorën velën trekëndore, e cila u mundësonte të shfrytëzonin erërat anësore dhe të lundronin në drejtime që më parë ishin të vështira për t’u arritur.
Gjithashtu, rremat anësorë të anijeve u zëvendësuan me timonin në pjesën e pasme të anijes, duke u dhënë mjeteve lundruese kontroll dhe manovrueshmëri më të madhe.
VËLLEZËRIT BANU MUSA
Në shekullin IX, në Shtëpinë e Urtësisë në Bagdad, tre vëllezërit Banu Musa u bënë mjeshtër të mekanikës.
Shumë nga shpikjet e përshkruara në Librin e Pajisjeve të Zgjuara, dukeshin sikur kishin dalë drejtpërdrejt nga një përrallë.
Libri revolucionarizoi konceptin e inxhinierisë mekanike dhe parashikoi një sërë zhvillimesh teknologjike që do të shfaqeshin shekuj më vonë.
Ndër shpikjet e Banu Musa-s kishte automate të afta për të kryer detyra, si servirja e pijeve ose luajtja e instrumenteve muzikore.
Libri përshkruan gjithashtu një gamë të gjerë pajisjesh hidraulike, si pompa dhe sifone, të cilat mund të përdoreshin për të lëvizur ujin dhe për të kryer detyra të tjera me rëndësi themelore për zhvillimin e bujqësisë dhe industrisë në botën arabe.
Këto shpikje nuk ishin vetëm dëshmi e aftësive teknike të vëllezërve, por tregonin gjithashtu se si inxhinieria e kohës përpiqej të imitonte dhe të përmirësonte funksionet njerëzore.
PERËNDIMI I NJË EPOKE TË ARTË
Megjithëse disa studiues argumentojnë se Epoka e Artë Islame kishte nisur tashmë të hynte në rënien e vet, përgjithësisht pranohet se goditja që shënoi fundin e saj përfundimtar erdhi nga ushtritë mongole.
Në fillim të vitit 1258, Bagdadi u rrethua dhe u plaçkit. Shtëpia e Urtësisë dhe bibliotekat e paçmueshme të qytetit u shkatërruan. U hodhën aq shumë libra në lumin Tigër, saqë, sipas rrëfimeve, ujërat e lumit u nxinë nga boja e tyre. / NG History – Bota.al
ISLAMI MESJETAR, TOKA E RISIVE
PËRHAPJA E PANDALSHME E ISLAMIT drejt Lindjes i çoi ushtritë myslimane në territoret e kontrolluara nga dinastia Tang.
Në vitin 751, ato mposhtën forcat kineze në Betejën e Talasit, në territorin e Kirgistanit të sotëm.
Kalifati Abasid shtrihej në një sipërfaqe prej më shumë se katër milionë miljesh katrore, nga Azia Qendrore deri në Gadishullin Iberik.
Arabët përvetësuan risitë me të cilat u ndeshën në këtë hapësirë të jashtëzakonshme, duke u shndërruar në forcën shtytëse të një revolucioni teknologjik dhe kulturor, i cili, me kalimin e kohës, do të arrinte edhe në Evropë.
Shtëpia e Urtësisë
I krijuar në vitin 762 si kryeqyteti i dinastisë së re Abaside, e cila në vitin 750 kishte rrëzuar Umajadët e Damaskut, Bagdadi u bë vendi ku ndodhej Bayt al-Hikmah, ose Shtëpia e Urtësisë, e themeluar nga kalifi al-Ma’mun (i cili sundoi nga viti 813 deri më 833).
Kjo akademi dhe bibliotekë nxiti përkthimin e trashëgimisë shkencore dhe filozofike të Antikitetit, nga bota greke, perse dhe siriake.
Përkthimet përfshinin fusha si mjekësia, me vepra të Galenit, Hipokratit dhe Pedanius Dioscoridesit, e drejta, astronomia dhe shkenca të tjera, përfshirë veprat e Ptolemeut, Euklidit dhe Arkimedit.
Dijetarë iranianë, arabë, nestorianë, hindu dhe sabeanë trajtonin çështje shkencore, fetare dhe filologjike, i kushtoheshin vëzhgimit të natyrës dhe kërkonin arritje konkrete, si shpikja e instrumenteve për vëzhgim dhe eksperimentim, si edhe hartimi i tabelave astronomike.
Pikërisht në këtë mjedis morën formë algjebra dhe një shkencë e re e optikës.
Nga shekulli VIII e në vazhdim, prodhimi i letrës e bëri më të lehtë përhapjen e dijes dhe çoi në zhvillimin e bibliotekave.
Shkenca dhe filozofia që Islami ruajti, pasuroi dhe ripërtëriu, u përhapën nga Bagdadi drejt Evropës përmes Spanjës, Siçilisë dhe Italisë së Jugut.
TRASHËGIMIA E PERSËVE
DIJET E GREKËVE, përmbledhur dhe e sistemuar në Bagdad vinin nga territore që, shekuj më parë, kishin qenë nën sundimin e mbretërve helenistikë, pasardhës të Aleksandrit të Madh.
Gjuha siriake, gjuha e të krishterëve të Lindjes dhe gjithashtu gjuha e dytë e Perandorisë Bizantine pas greqishtes, luajti një rol themelor në përhapjen e kësaj dijeje.
Ndër të krishterët e Lindjes ishin edhe nestorianët, të cilët perandori bizantin Justiniani I, mbrojtës i ortodoksisë së krishterë, i kishte shpallur heretikë dhe i kishte dëbuar nga territoret e tij.
Më vonë, në vitin 529, Justiniani ndaloi mësimin e filozofisë greke dhe mbylli Akademinë e Athinës, të themeluar nga Platoni.
Ndërkohë, dijetarët nestorianë dhe grekë të dëbuar u mirëpritën nga mbreti pers Khosrovi I në akademinë e tij të shkëlqyer në Gondeshapur, ku siriakishtja ishte gjuha e shkencës.
Kur arabët pushtuan Persinë në vitin 637, kjo qendër e rëndësishme intelektuale ra në duart e tyre.
Shtëpia e Urtësisë në Bagdad u modelua sipas akademisë së Gondeshapurit, në territorin e Iranit të sotëm. Atje, me ndihmën e dijetarëve nestorianë, një numër i madh veprash shkencore dhe filozofike u përkthyen në arabisht.
Kupa e Khosrovit
Kupa e Khosrovit, e quajtur më parë Kupa e Solomonit, paraqet në qendër një mbret sasanid të shekullit VI.
Biblioteka Kombëtare, Paris.
SHIFRAT ARABE: NGA INDIA NË GJITHË BOTËN
Ishte al-Khwarizmi ai që, në shekullin IX, përhapi sistemin indian të numërimit me bazë dhjetore, përfshirë edhe shënimin pozicional të zeros, me prejardhje nga sanskritishtja.
Fjala arabe për “zero” është sifr, që do të thotë “bosh”. Prej saj lindi fjala “cipher” dhe, në disa gjuhë evropiane, edhe fjala që përdoret për “shifër”, si për shembull frëngjishtja chiffre.
Codex Vigilanus
Codex Vigilanus, i hartuar nga murgj në vitin 976, përmban këtë paraqitje të shifrave arabe, pa zeron, dhe është dëshmia e parë e njohur e përdorimit të tyre në Perëndim.
ALEMBIKU
Me origjinë greke dhe i përdorur në Perandorinë Bizantine, alembiku u përsos nga arabët.
Kjo pajisje ishte thelbësore për distilimin e lëngjeve, parfumeve dhe ilaçeve, përmes një procesi avullimi dhe kondensimi të mëpasshëm.
MULLIRI I ERËS
Përmendja e parë e mullinjve të erës daton në vitin 644, në Persi. Mullinjtë persianë kishin një bosht vertikal dhe, me pushtimet arabe, ky projekt u përhap gjerësisht në të gjithë Lindjen e Mesme.
Përmendja më e hershme e mullinjve të erës në botën islame gjendet në Librin e Pajisjeve të Zgjuara, shkruar në shekullin IX nga tre vëllezërit Banu Musa.
Këta mullinj me bosht vertikal në Nashtifan, Iran, të konsideruar si mullinjtë e erës më të vjetër në botë, janë ende në funksionim edhe sot.
SHAHU
Origjina e tij gjendet në një lojë indiane të quajtur chaturanga, e cila mbërriti në Persi me emrin shatranj.
Pushtimi arab i Persisë e përhapi dhe e popullarizoi lojën në të gjithë botën islame.
Më pas, shahu arriti në botën e krishterë perëndimore përmes Al-Andalusit, territorit mysliman në Gadishullin Iberik, në Spanjën e sotme.
INSTITUCIONET E PARA PSIKIATRIKE
PRAKTIKAT MJEKËSORE NOVATORE ishin të shumta në botën islame mesjetare. Ndër to ishte edhe zhvillimi i spitalit si institucion, i njohur si bimaristan, nga fjala perse bimar, që do të thotë “i sëmurë”, dhe i frymëzuar nga spitali i madh i krijuar nga mbretërit sasanidë në Gondeshapur.
Bimaristani i parë u themelua në vitin 710 në Damask, nga kalifi umajad al-Walid I, dhe duke nisur nga shekulli IX, institucione të tilla u shumëfishuan.
Një risi e veçantë ishte krijimi i spitaleve për trajtimin e njerëzve që konsideroheshin të sëmurë mendërisht. Filologu al-Mubarrad kishte përshkruar një vizitë në një spital ku pacientët mbaheshin të lidhur me pranga. Episodet akute trajtoheshin me forcë dhe kamxhikë.
Megjithatë, dëshmitë tregojnë se në disa raste pacientët trajtoheshin në mënyrë më humane: një rrëfim i shekullit XIII përshkruan pacientë që shfaqnin mani dhe që trajtoheshin me opium të holluar në ujë elbi.
Për sa i përket kohëzgjatjes së trajtimit, dihet se në Bagdad, magjistratët i vizitonin pacientët çdo muaj dhe urdhëronin lirimin e atyre që konsideroheshin të shëruar. Më pas, ata ktheheshin në shtëpitë e tyre, ku vazhdonin të merrnin kujdes mjekësor.
INSTRUMENTET KIRURGJIKALE
AL-ZAHRAWI (I NJOHUR EDHE SI ALBUCASIS) lindi rreth vitit 936 në qytetin mbretëror të Medina Azahara-s, pranë Kordobës. Sipas gojëdhënave, ai shërbeu si mjek i kalifit Abd al-Rahman III.
Traktati i fundit i përmbledhjes së tij prej 30 vëllimesh, Metoda e Mjekësisë, i kushtohet kirurgjisë dhe përmban vizatime të më shumë se 200 instrumenteve kirurgjikale, të lidhura me procedurat që ai përshkruan.
Ato përfshijnë si kirurgjinë e përgjithshme, nga trajtimi i tumoreve deri te përdorimi i kupave thithëse, ashtu edhe fushat në të cilat ai ishte i specializuar: oftalmologjinë, stomatologjinë, urologjinë, obstetrikën dhe gjinekologjinë. / bota.al