Jeta nuk të pyet çfarë note ke marrë. Nga aftësia për të kuptuar njerëzit te guximi për të kuptuar veten: shtatë dimensione të inteligjencës që një dëftesë nuk i përmbledh dot
Ka njerëz që mbajnë mend ende një notë të marrë tridhjetë vjet më parë. Jo sepse ajo ndryshoi rrjedhën e shkollimit, por sepse u shndërrua në një përkufizim të vetes. “Nuk jam i zgjuar”. “Nuk më punon mendja”. Një vlerësim për një detyrë të caktuar, në një ditë të caktuar, u bë verdikt për një jetë të tërë. Problemi fillon pikërisht aty: kur ngatërrojmë atë që një provim mund të masë me gjithçka që një njeri mund të bëhet.
Shkolla na mëson aftësi të pazëvendësueshme: të lexojmë, të arsyetojmë, të llogarisim, të ndërtojmë argumente. Por formati i saj shpesh favorizon probleme me udhëzime të qarta, kohë të përcaktuar dhe përgjigje të vlerësueshme.
Jeta rrallë paraqitet kështu. Ajo të kërkon të marrësh vendime me informacion të paplotë, të bashkëpunosh me njerëz të vështirë dhe të dallosh kur këmbëngulja po kthehet në kokëfortësi. Në këto situata, dija është e nevojshme, por nuk mjafton.
Shtatë dimensionet që vijojnë duhen parë si mënyra për të kuptuar aftësitë njerëzore, jo si shtatë kuti shkencore të mbyllura. Ato ndërthuren dhe mbështesin njëra-tjetrën. Vlera e tyre qëndron te pyetja që na detyrojnë të bëjmë: sa nga aftësitë tona kanë mbetur të pazhvilluara, thjesht sepse askush nuk na kërkoi t’i ushtronim?
Gjithçka mund të nisë nga një tavolinë ku janë ulur katër njerëz. Njëri flet, tjetri miraton, i treti hesht dhe i katërti ndryshon temë. Fjalët, të marra veçmas, mund të jenë krejt të zakonshme. Por marrëdhënia mes tyre përmban një histori tjetër: pasiguri, rivalitet, nevojë për miratim, frikë nga kundërshtimi. Inteligjenca sociale është aftësia për të vërejtur këtë shtresë të dytë të komunikimit.
Ajo kërkon të kuptosh se e njëjta fjali mund të tingëllojë si ndihmë ose si poshtërim, në varësi të çastit dhe mënyrës si thuhet. Një drejtues mund të ketë të drejtë për gabimin e një punonjësi dhe megjithatë ta përkeqësojë situatën duke e korrigjuar publikisht. Të kuptosh njerëzit do të thotë të marrësh parasysh dinjitetin, pozitën dhe këndvështrimin e tyre. Por kjo aftësi kërkon edhe përulësi: heshtja nuk nënkupton gjithmonë kundërshtim. Ndonjëherë duhet të pyesësh, në vend që të besosh se e ke lexuar tjetrin.
Po aq e rëndësishme është të lexosh atë që ndodh brenda teje. Inteligjenca emocionale shfaqet në hapësirën mes një ndjenje dhe veprimit që pason. Dikush të kritikon dhe ti ndien menjëherë nevojën për t’u mbrojtur. Përpara se të përgjigjesh, a mund të dallosh çfarë të lëndoi? Përmbajtja e kritikës, toni, prania e të tjerëve apo dyshimi se ndoshta kritika ka të drejtë?
Ky dallim ndryshon reagimin. Nëse çdo shqetësim e përkthen si sulm, çdo bisedë bëhet betejë. Nëse arrin ta emërtosh ndjenjën, fiton mundësinë ta shqyrtosh. Zemërimi mund të tregojë një kufi të shkelur; mund të tregojë edhe një pritshmëri të paarsyeshme. Pjekuria emocionale nuk kërkon të jesh përherë i qetë. Kërkon të mos ia dorëzosh çdo emocioni të drejtën për të vendosur në emrin tënd.
Pastaj vjen një aftësi që bëhet veçanërisht e çmuar në një botë të fiksuar pas produktivitetit: inteligjenca strategjike. Shumë njerëz punojnë pa pushim, por rrallë ndalen të shqyrtojnë nëse po punojnë mbi problemin e duhur. Përmirësojnë hollësi, shtojnë orare, përshpejtojnë procese, ndërkohë që pengesa kryesore mbetet e paprekur.
Mendo një biznes që shpenzon gjithnjë e më shumë për reklamë, ndërsa humbet klientët për shkak të shërbimit të dobët. Përpjekja është reale; drejtimi është i gabuar. Mendimi strategjik kërkon të dallosh shkakun nga simptoma dhe të llogaritësh çfarë po lë pas dore me çdo zgjedhje. Koha e përdorur diku mungon diku tjetër. Prandaj, strategjia përfshin edhe heqjen dorë: të pranosh se disa punë të dobishme duhet të presin, që një punë vendimtare të kryhet.
Por edhe gjykimi më i mirë mund të mbetet pa ndikim nëse nuk arrin t’ua përcjellësh të tjerëve. Këtu hyn aftësia bindëse. Një ide nuk bëhet e kuptueshme vetëm sepse është e qartë për njeriun që e ka menduar. Ai njeh rrugën që e çoi te përfundimi; dëgjuesi sheh vetëm përfundimin. Komunikimi duhet ta ndërtojë këtë rrugë edhe për të.
Të bindësh kërkon të kuptosh pyetjen që tjetri mban në mendje: “Pse duhet të më interesojë?”, “Çfarë rrezikoj?”, “Pse duhet të të besoj?” Një argument i fortë lidh arsyet me shqetësimet konkrete të dëgjuesit. Megjithatë, bindja mbart përgjegjësi. Aftësia për të prekur emocionet mund të shërbejë për të sqaruar ose për të manipuluar. Vlera e komunikimit varet edhe nga ndershmëria me të cilën e përdor.
Sado mirë të mendosh dhe të komunikosh, realiteti nuk është i detyruar t’i bindet planit tënd. Inteligjenca përshtatëse fillon kur faktet ndryshojnë dhe ti duhet të rishikosh mënyrën e veprimit. Vështirësia është se planet shpesh lidhen me identitetin. Të pranosh se një rrugë nuk funksionon, mund të të duket sikur po pranon se nuk vlen.
Për këtë arsye, ndonjëherë vazhdojmë një zgjedhje vetëm sepse kemi investuar shumë në të. Por koha e shpenzuar nuk e bën automatikisht të arsyeshme kohën që do të shpenzojmë më tej. Përshtatja kërkon të dallosh qëllimin nga metoda: mund të ruash synimin dhe të ndryshosh rrugën. Kërkon gjithashtu gjykim, sepse ndryshimi i drejtimit pas çdo vështirësie është po aq problematik sa refuzimi për ta ndryshuar ndonjëherë.
Të gjitha këto aftësi bëhen më të brishta kur na mungon njohja e vetvetes. Mund të jemi vëzhgues të hollë të dobësive të të tjerëve dhe mbrojtës të palodhur të dobësive tona. Kontrollin e quajmë përkujdesje, frikën e quajmë realizëm, nevojën për miratim e quajmë përkushtim. Shpjegimet që japim për veten mund të jenë bindëse, sidomos për ne.
Vetënjohja kërkon t’i krahasosh këto shpjegime me sjelljen e përsëritur. Nëse thua se vlerëson sinqeritetin, si reagon kur dëgjon diçka të pakëndshme? Nëse mendon se je i hapur ndaj ideve, kur ke ndryshuar mendim për herë të fundit? Këto pyetje mund të dhembin, por dhimbja nuk është qëllimi. Qëllimi është të fitosh një pamje më të saktë të vetes, që të mund të ndryshosh diçka reale.
Në fund, është inteligjenca praktike”: aftësia për ta çuar një mendim deri te një rezultat që funksionon. Në teori, zgjidhja mund të duket elegante. Në praktikë, mungon buxheti, afati është i shkurtër dhe njerëzit kanë nevoja që bien ndesh mes tyre. Këtu duhet të vendosësh çfarë është thelbësore, çfarë mund të thjeshtohet dhe çfarë duhet provuar përpara se të zbatohet plotësisht.
Njeriu praktik ndërton një marrëdhënie të vazhdueshme mes dijes dhe pasojave. Provon, vëren, korrigjon. Ai kupton se një zgjidhje duhet të funksionojë për njerëzit që do ta përdorin, në kushtet që ata kanë. Kjo kërkon respekt për hollësitë dhe gatishmëri për të mësuar nga rezultati, edhe kur rezultati e kundërshton teorinë e parapëlqyer.
Asnjëra nga këto aftësi nuk e zëvendëson dijen shkollore. Ato e zgjerojnë kuptimin e asaj që do të thotë ta përdorësh mendjen mirë. Një njeri mund të shkëlqejë në provime dhe të ketë shumë për të mësuar në marrëdhënie; një tjetër mund të ketë vuajtur në klasë dhe të tregojë gjykim të jashtëzakonshëm përballë një krize. Të dy kanë mundësi zhvillimi.
Ndoshta padrejtësia më e madhe e etiketave “i zgjuar” dhe “jo i zgjuar” është se na japin përshtypjen e një historie të përfunduar. Por aftësitë zhvillohen përmes vëmendjes, ushtrimit dhe gatishmërisë për t’u korrigjuar. Një dëftesë mund të tregojë si iu përgjigje dikur disa pyetjeve. Ajo nuk mund të vendosë cilat pyetje do të mësosh të përballosh nesër në jetë. / bota.al