Historia me konfliktet më vdekjeprurëse është, mbi të gjitha, historia e asaj që ndodh kur ambicia për pushtet, përçarjet dhe aftësia për të shkatërruar bëhen më të forta se mekanizmat që ruajnë paqen.
Një qytet mund të rindërtohet. Një urë mund të ngrihet përsëri. Edhe kufijtë mund të ndryshojnë disa herë brenda një brezi. Por njerëzit që humbin jetën në luftë nuk kthehen më. Pas shifrave që lexojmë në librat e historisë fshihen familje të zhdukura, fëmijëri të ndërprera dhe shoqëri që kanë jetuar për dhjetëvjeçarë me pasojat e dhunës.
Dhjetë konfliktet që vijojnë duhen parë si disa prej katastrofave më të mëdha njerëzore, jo si një renditje matematikore përfundimtare.
-
10 konfliktet më vdekjeprurëse Lufta e Dytë Botërore
Kur: 1939–45
Palët ndërluftuese: Më shumë se 30 shtete
Numri i të vdekurve: 50-85 milionë
Lufta e Dytë Botërore mbetet pika më e errët e këtij rrëfimi. Nga viti 1939 deri në vitin 1945, luftimet përfshinë pjesë të mëdha të planetit dhe e kthyen shkatërrimin në një proces industrial. Vlerësimet ndryshojnë, por një përllogaritje e përdorur nga Muzeu Kombëtar i Luftës së Paqësorit e vendos numrin e viktimave ushtarake dhe civile mes 70 dhe 85 milionëve. Kjo përfaqësonte afërsisht tre për qind të popullsisë së atëhershme botërore.
Përmasat e tragjedisë shkonin shumë përtej frontit. Qytetet bombardoheshin, popullsitë dëboheshin dhe njerëzit vriteshin për shkak të prejardhjes së tyre. Holokausti dhe krimet masive e bënë civilin një objektiv të drejtpërdrejtë të dhunës. Kur lufta përfundoi, miliona të mbijetuar nuk kishin më shtëpi ku të ktheheshin. Fitorja ushtarake mund të shpallej në një datë të caktuar; rikthimi në një jetë të përballueshme do të kërkonte shumë më gjatë.
-
Pushtimet mongole
Kur: 1206-1337
Palët ndërluftuese: Shtetet në të gjithë Azinë dhe Evropën Lindore
Numri i të vdekurve: 30-60 million
Por shkatërrimi masiv nuk lindi me avionët dhe tanket. Shekuj më parë, pushtimet mongole kishin tronditur hapësira të mëdha të Azisë dhe Evropës Lindore. Nga fillimi i shekullit XIII, fushatat e Xhengis Khanit dhe pasardhësve të tij sollën beteja, rrethime dhe masakra në një shkallë të jashtëzakonshme. Shifrat prej dhjetëra milionë viktimash, që përsëriten shpesh, mbeten të diskutueshme për shkak të burimeve dhe metodave të përllogaritjes. Por pasiguria numerike nuk e zbeh përmasën e katastrofës: pushtimi mund të shkatërronte njëkohësisht njerëzit, vendbanimet dhe kushtet që e bënin të mundur mbijetesën.
-
Pushtimet e Dinastisë Qing
Kur: 1616-62
Palët ndërluftuese: Dinastitë Qing dhe Ming në Kinë
Numri i të vdekurve: 25 milion
Në Kinë, një tjetër rrënim i jashtëzakonshëm shoqëroi kalimin nga dinastia Ming te dinastia Qing. Ta përfytyrosh këtë si një ndërrim të thjeshtë sundimtarësh do të ishte mashtruese. Ishte një proces i gjatë luftërash, kryengritjesh dhe përplasjesh mes pretendentëve rivalë. Studimet e shtrijnë këtë tranzicion afërsisht nga viti 1618 deri më 1683, përtej kufirit të vitit 1662 që shfaqet në disa lista. Për të gjithë periudhën përmendet shpesh një bilanc prej rreth 25 milionë të vdekurish, ku ndërthuren lufta, uria dhe epidemitë. Pas fitores së një dinastie qëndronte rrënimi i brezave të tërë.
-
Rebelimi i Taiping-ëve
Kur: 1850-1864
Palët ndërluftuese: Dinastia Qing, Mbretëria Qiellore Taiping, Britania, Franca, SHBA
Numri i të vdekurve: Të paktën 20 milionë
Rreth dy shekuj më vonë, e njëjta perandori u përball me Rebelimin e Taipingëve. Konflikti i viteve 1850–1864 bashkoi pakënaqësinë shoqërore me një projekt radikal fetar dhe politik. Udhëheqësi i tij, Hong Xiuquan, besonte se ishte vëllai i vogël i Jezu Krishtit dhe synonte të krijonte një rend të ri. Për njerëzit e varfër, premtimi i ndryshimit mund të ishte jashtëzakonisht tërheqës; për vendin, përplasja u shndërrua në katastrofë.
Taipingët krijuan një shtet rival, me institucione, ligje dhe ushtri, ndërsa pushteti Qing luftonte për mbijetesën e vet. Lufta civile shkaktoi të paktën 20 milionë viktima, sipas Muzeut Britanik. Ky bilanc e bën të qartë se sa shkatërruese mund të bëhet një përçarje e brendshme: kur autoritetet rivale luftojnë për të njëjtin territor, popullsia mbetet e bllokuar mes kërkesave dhe dhunës.
-
Rebelimi Lushan
Kur: Rreth 755-763
Palët ndërluftuese: Yan dhe Tang në Kinë
Numri i të vdekurve: 13 milionë
Historia kineze kishte njohur një tronditje të ngjashme shumë më herët, gjatë Rebelimit të An Lushanit, në vitet 755–763. Kryengritja kundër dinastisë Tang dobësoi rëndë pushtetin perandorak. Për këtë konflikt qarkullon edhe shifra prej 13 milionë viktimash, por ajo nuk duhet trajtuar si një shifër e vërtetuar. Rënia e popullsisë në regjistrat shtetërorë pasqyronte edhe prishjen e administratës, zhvendosjen e njerëzve dhe humbjen e kontrollit mbi territore. Një njeri që mungonte në regjistër nuk ishte domosdoshmërisht një njeri i vdekur. Ky dallim është thelbësor për ta lexuar historinë me përgjegjësi.
-
Revolta Dungan
Kur: 1862-1877
Palët ndërluftuese Perandoria Qing dhe Myslimanët Hui
Numri i të vdekurve: 12,8 milion
Në shekullin XIX, Revolta Dungan, e viteve 1862–1877, solli një tjetër katastrofë në Kinë, veçanërisht në veriperëndim. Përplasjet që përfshinë bashkësi myslimane Hui dhe pushtetin Qing u ndërthurën me dhunë ndërmjet komuniteteve, apo me zi buke dhe shpërngulje. Edhe këtu, shifra e saktë prej 12,8 milionësh duhet trajtuar me rezervë: rënia demografike e një rajoni nuk përkthehet automatikisht në viktima të drejtpërdrejta të luftës. Ajo që del qartë nga studimet është shkalla e jashtëzakonshme e shpopullimit dhe destabilizimit.
-
Lufta Tridhjetë-vjeçare
Kur: 1618–48
Palët ndërluftuese: Shtetet protestante dhe katolike në pjesën më të madhe të Europës
Numri i të vdekurve: 7.5 million
Në Evropë, Lufta e Tridhjetë Vjetëve kishte treguar tashmë se ushtritë mund të shkatërronin shoqëri të tëra edhe pa armatimin modern. Mes viteve 1618 dhe 1648, përplasjet fetare u ndërthurën me rivalitetet dinastike dhe ambiciet territoriale. Konflikti nuk mund të shpjegohet thjesht si katolikë kundër protestantëve: interesat shtetërore krijonin aleanca që kapërcenin besimin. Vlerësimet moderne flasin për rreth pesë deri në tetë milionë të vdekur, kryesisht civilë. Për banorët, kalimi i një ushtrie mund të nënkuptonte humbjen e ushqimit, të bagëtive dhe të çdo mundësie për të përballuar dimrin.
-
Luftërat Napoleoniane
Kur: 1803–15
Palët ndërluftuese: Shumë shtete europiane
Numri i të vdekurve: 3.5–7 million
Luftërat Napoleoniane, zakonisht të datuara nga viti 1803 deri më 1815, sollën një tjetër valë mobilizimi dhe vdekjesh në kontinent. Betejat dhe fushatat u kushtuan jetën miliona njerëzve, megjithëse intervali i përmendur shpesh prej 3,5 deri në shtatë milionësh mbetet i pasigurt. Historiani Thierry Lentz thekson vështirësinë e përllogaritjes, veçanërisht për civilët dhe të plagosurit që vdisnin më vonë. Pas hartave të fushatave dhe emrave të betejave qëndron një realitet më pak i lavdishëm: njerëz që humbnin jetën edhe larg çastit të përballjes ushtarake.
-
Lufta e Parë Botërore
Kur: 1914-1918
Palët ndërluftuese: Më shumë se 20 shtete në të gjithë globin
Numri i të vdekurve: Të paktën 10 milion
Një shekull më pas, Lufta e Parë Botërore e zmadhoi këtë tragjedi përmes fuqisë industriale. Nga viti 1914 deri më 1918, miliona ushtarë u përballën me artilerinë, mitralozët dhe jetën në llogore. Shifra prej dhjetë milionësh nuk e përfaqëson plotësisht humbjen njerëzore kur përfshihen civilët: Imperial War Museums jep një vlerësim prej rreth 16 milionë ushtarësh dhe civilësh të vdekur. Ndërkohë, mungesa e ushqimit godiste popullsitë larg frontit. Lufta konsumonte njëkohësisht ushtritë dhe shoqëritë që i mbanin ato.
-
Lufta civile në Rusi
Kur: 1917–22
Palët ndërluftuese: Ushtria e Kuqe, Ushtria e Bardhë
Numri i të vdekurve: 5–9 million
Për Rusinë, viti 1918 nuk solli paqen. Revolucioni u pasua nga një luftë civile, gjatë viteve 1917–1922, ku përplasja mes të Kuqve dhe të Bardhëve u ndërthur me konflikte të tjera dhe ndërhyrje të huaja. Bilanci prej disa milionë viktimash përfshin një katastrofë që shtrihej përtej luftimeve. Uria dhe epidemitë shkatërruan një vend tashmë të rraskapitur. Vetëm zia e bukës e viteve 1921–1922 lidhet me rreth pesë milionë vdekje: një kujtesë se lufta vazhdon të vrasë edhe kur arma hesht.
Këto konflikte ndahen nga shekuj, kontinente dhe ideologji, por kanë një të përbashkët të frikshme: shkatërrimi përhapet gjithmonë përtej fushëbetejës. Ai hyn në shtëpi përmes urisë, sëmundjes, dëbimit dhe humbjes së njerëzve të dashur. T’i kujtosh këto luftëra do të thotë të shohësh pas numrave jetët që u ndërprenë. Sepse çmimin e historisë nuk e paguajnë vetëm ata që marrin vendimet. Shpesh, barrën më të rëndë e mbajnë njerëzit që nuk patën asnjë mundësi t’i ndalonin. / Bota.al