Revolucioni Francez ishte një nga ngjarjet më të rëndësishme dhe më tronditëse të historisë moderne. I nisur në vitin 1789, nën ndikimin e ideve të Iluminizmit dhe idealeve të lirisë, barazisë dhe vëllazërisë, ai premtonte t’i jepte fund një sistemi të mbështetur mbi privilegjet e trashëguara dhe pushtetin absolut të monarkisë.
Por historia rrallëherë ecën sipas planeve të atyre që përpiqen ta ndryshojnë.
Ajo që filloi si një përpjekje për të ndërtuar një shoqëri më të drejtë, shumë shpejt u shndërrua në një periudhë trazirash politike, konfliktesh të përgjakshme, ekzekutimesh dhe luftërash që përfshinë një pjesë të madhe të Evropës.
Në këtë kuptim, Revolucioni Francez mund të krahasohet me një “Kuti të Pandorës”. Pasi u hap, askush nuk mund ta kontrollonte plotësisht atë që do të dilte prej saj.
Revolucionarët arritën të shkatërronin themelet e regjimit të vjetër, por shumë prej pasojave të veprimeve të tyre ishin krejtësisht të ndryshme nga ato që kishin imagjinuar.
Cilat ishin 10 pasojat më të papritura të Revolucionit Francez dhe si ndryshuan ato historinë e Francës dhe të Evropës?
-
Revolucioni francez: Nga kriza ekonomike dhe uria te luftërat evropiane
Në prag të Revolucionit Francez, vendi përballej me një krizë të rëndë financiare dhe shoqërore. Borxhet e mëdha të shtetit, shpenzimet e monarkisë, sistemi i pabarabartë i taksave dhe të korrat e dobëta kishin rënduar jetën e popullsisë. Rritja e çmimit të bukës, ushqimit bazë të shumicës së francezëve, e kishte shtuar pakënaqësinë, veçanërisht mes shtresave të varfra.
Në fillim, shumë francezë kërkonin reforma, një sistem më të drejtë taksash dhe kufizimin e pushtetit mbretëror. Por revolucioni nuk mbeti një çështje e brendshme e Francës. Monarkitë evropiane e shihnin me shqetësim përhapjen e ideve revolucionare, ndërsa udhëheqësit francezë druheshin nga ndërhyrja e fuqive të huaja.
Në prill të vitit 1792, Franca i shpalli luftë Austrisë. Konflikti u zgjerua dhe, gjatë viteve që pasuan, Franca u përfshi në një seri luftërash kundër koalicioneve të fuqive evropiane. Kështu, një revolucion që kishte lindur pjesërisht nga dëshira për t’i dhënë fund varfërisë dhe padrejtësive, ndihmoi në hapjen e një epoke luftërash që do të zgjaste për më shumë se dy dekada.
-
Shembja e rendit dhe përhapja e dhunës
Një nga premtimet e Revolucionit Francez ishte krijimi i një shteti më të drejtë, ku ligji do të zbatohej njësoj për të gjithë. Por shkatërrimi i strukturave të vjetra të pushtetit nuk solli menjëherë një rend të ri të qëndrueshëm.
Autoriteti i monarkisë u dobësua, institucionet u përballën me kriza të njëpasnjëshme dhe besimi i popullsisë te qeverisja mbeti i brishtë. Në shumë zona shpërthyen trazira, protesta dhe akte dhune. Frika nga komplotet aristokratike, ndërhyrjet e huaja dhe mungesa e ushqimeve i përkeqësuan tensionet. Edhe përpjekja për ta shndërruar Francën në një monarki kushtetuese rezultoi jetëshkurtër. Pakënaqësia popullore vazhdoi, sepse ndryshimi i sistemit politik nuk mund t’i zgjidhte menjëherë problemet ekonomike dhe shoqërore të vendit.
Revolucioni kishte rrëzuar një pjesë të rendit të vjetër, por ndërtimi i institucioneve të reja ishte shumë më i vështirë nga sa kishin parashikuar revolucionarët.
-
Aristokracia u zëvendësua nga pushteti i pasurisë
Një nga arritjet më të mëdha të Revolucionit Francez ishte goditja ndaj privilegjeve të trashëguara të aristokracisë. Megjithatë, barazia politike nuk u vendos menjëherë.
Kushtetuta e vitit 1791 krijoi një sistem ku e drejta për të marrë pjesë në zgjedhje varej nga kushte të caktuara, përfshirë pagesën e taksave. Qytetarët u ndanë në kategori dhe një pjesë e madhe e popullsisë mbeti jashtë pjesëmarrjes së drejtpërdrejtë politike.
Gratë nuk kishin të drejtë vote, ndërsa shumë burra me të ardhura të ulëta nuk i plotësonin kushtet për të votuar. Pushteti politik vazhdoi të ndikohej fuqishëm nga pronësia dhe pasuria.
Në vend të një shoqërie ku pozita përcaktohej kryesisht nga lindja, po formohej një rend i ri ku pasuria mund të luante rol vendimtar. Ishte një ndryshim i rëndësishëm historik, por jo barazia universale që shumë njerëz mund të kishin shpresuar.
-
Gratë ndihmuan revolucionin, por mbetën pa të drejta politike
Gratë luajtën një rol të rëndësishëm gjatë Revolucionit Francez. Një nga ngjarjet më të njohura ishte marshimi drejt Versajës në tetor të vitit 1789, kur mijëra gra, të shqetësuara nga çmimi i bukës dhe mungesa e ushqimeve, kërkuan ndërhyrjen e mbretit.
Ato morën pjesë në protesta, debate politike dhe organizime revolucionare. Megjithatë, udhëheqësit e revolucionit nuk ua njohën grave të njëjtat të drejta politike si burrave.
Deklarata e të Drejtave të Njeriut dhe të Qytetarit e vitit 1789 shpallte parime universale, por rendi politik që u krijua nuk i përfshinte gratë si qytetare me të drejta të plota politike.
Në vitin 1791, shkrimtarja dhe aktivistja Olympe de Gouges botoi Deklaratën e të Drejtave të Gruas dhe të Qytetares, duke kërkuar barazi ndërmjet grave dhe burrave. Dy vjet më vonë, ajo u ekzekutua gjatë periudhës revolucionare. Gratë franceze do ta fitonin të drejtën e votës vetëm në vitin 1944. Kjo ishte një nga kontradiktat më të mëdha të revolucionit: një lëvizje që shpalli barazinë si parim themelor nuk arriti ta shtrinte atë te e gjithë shoqëria.
-
Mbretërimi i Terrorit: Kur liria u mbrojt me gijotinë
Një nga pasojat më të errëta të Revolucionit Francez ishte periudha e njohur si Mbretërimi i Terrorit. Pas rrëzimit të monarkisë dhe shpalljes së republikës në vitin 1792, tensionet politike u përshkallëzuan. Mbreti Luigji XVI u ekzekutua në janar të vitit 1793, ndërsa bashkëshortja e tij, Maria Antuaneta, në tetor të po atij viti.
Republika e re përballej me luftëra kundër fuqive të huaja, kryengritje të brendshme dhe konflikte të ashpra ndërmjet fraksioneve revolucionare. Në këto rrethana, Komiteti i Shpëtimit Publik, me figura si Maksimilien Robespieri, mori një rol qendror në qeverisje.
Arrestimet, gjyqet politike dhe ekzekutimet u shtuan ndjeshëm. Mijëra njerëz u dënuan me vdekje dhe shumë të tjerë humbën jetën në burgje ose gjatë dhunës revolucionare. Gijotina u shndërrua në një nga simbolet më të njohura të kësaj periudhe. Ironia historike ishte e jashtëzakonshme. Një revolucion që kishte shpallur lirinë dhe të drejtat e njeriut përfundoi duke përdorur shtypjen dhe terrorin për të mbrojtur pushtetin revolucionar. Në korrik të vitit 1794, edhe vetë Robespieri u rrëzua dhe u ekzekutua në gijotinë.
-
Nga rrëzimi i mbretit te kurorëzimi i Napoleonit si perandor
Revolucioni Francez kishte tronditur themelet e monarkisë dhe kishte përfunduar me ekzekutimin e mbretit. Për këtë arsye, pak njerëz do ta kishin imagjinuar që Franca do të përfundonte sërish nën drejtimin e një sundimtari me pushtet të përqendruar. Por pikërisht kjo ndodhi.
Napoleon Bonaparti, një oficer i talentuar që u ngjit në hierarkinë ushtarake gjatë luftërave revolucionare, shfrytëzoi paqëndrueshmërinë politike për të marrë pushtetin.
Në vitin 1799, ai udhëhoqi grushtin e shtetit që i dha fund qeverisjes së Direktoratit dhe u bë Konsull i Parë. Pesë vjet më vonë, në vitin 1804, Napoleoni u kurorëzua perandor i francezëve.
Ai ruajti dhe konsolidoi disa nga ndryshimet juridike dhe administrative të periudhës revolucionare, por njëkohësisht ndërtoi një sistem autoritar pushteti. Revolucioni kishte shkatërruar monarkinë absolute, por Franca përfundoi nën sundimin e një perandori. Një nga paradokset më të mëdha të historisë franceze ishte se përmbysja e një dinastie mbretërore hapi rrugën për lindjen e një perandorie të re.
-
Kalendari revolucionar dhe përpjekja për të ndryshuar kohën
Revolucionarët francezë nuk u mjaftuan me ndryshimin e qeverisjes, ligjeve dhe institucioneve. Ata u përpoqën të ndryshonin edhe mënyrën se si njerëzit e matnin kohën. Në vitin 1793 u miratua kalendari republikan francez, i cili e vendoste fillimin e Vitit I më 22 shtator 1792, ditën e shpalljes së republikës.
Kalendari i ri kishte 12 muaj me nga 30 ditë secili. Çdo muaj ndahej në tri periudha dhjetëditore, ndërsa në fund të vitit shtoheshin ditë plotësuese.
Edhe emrat e muajve u ndryshuan, duke marrë frymëzim nga stinët dhe natyra. Revolucionarët eksperimentuan gjithashtu me ndarjen dhjetore të ditës, ku një ditë përbëhej nga 10 orë, secila me 100 minuta. Por këto ndryshime krijuan vështirësi praktike.
Popullsia ishte mësuar me kalendarin tradicional, ndërsa java dhjetëditore ndryshonte ritmin e punës dhe të pushimit. Sistemi i ri nuk arriti të zëvendësonte plotësisht zakonet e vjetra.
Napoleoni vendosi rikthimin e kalendarit gregorian, i cili hyri sërish në përdorim më 1 janar 1806. Ishte një përpjekje e pazakontë për të treguar se revolucioni mund të ndryshonte jo vetëm shoqërinë, por edhe vetë organizimin e jetës së përditshme.
-
Rikthimi i Burbonëve: Monarkia që revolucioni nuk arriti ta zhdukte
Një nga objektivat që dolën gjatë zhvillimit të Revolucionit Francez ishte fundi i monarkisë së trashëguar. Megjithatë, pas më shumë se dy dekadash trazirash, luftërash dhe ndryshimesh politike, dinastia e vjetër u rikthye në pushtet.
Pas abdikimit të Napoleonit në vitin 1814, Luigji XVIII, vëllai i Luigjit XVI, mori fronin francez. Rikthimi i tij u ndërpre përkohësisht gjatë kthimit të Napoleonit në vitin 1815, por monarkia e Burbonëve u rivendos pas humbjes përfundimtare të perandorit në Vaterlo. Luigji XVIII sundoi deri në vitin 1824 dhe u pasua nga vëllai i tij, Karli X. Përpjekjet e Karlit për të forcuar autoritetin mbretëror dhe politikat e tij konservatore shkaktuan pakënaqësi të mëdha. Në vitin 1830, një tjetër revolucion e detyroi të largohej nga froni.
Vendin e tij e zuri Luigj Filipi, pjesëtar i degës së Orleanit të familjes mbretërore, sundimi i të cilit përfundoi me revolucionin e vitit 1848. Kjo seri ngjarjesh tregoi se Revolucioni Francez nuk e kishte zgjidhur përfundimisht çështjen e formës së qeverisjes.
Për dekada, Franca vazhdoi të lëkundej ndërmjet monarkisë, republikës dhe perandorisë.
-
Lindja e së majtës dhe së djathtës politike
Një nga trashëgimitë më të qëndrueshme të Revolucionit Francez është ndarja politike ndërmjet së majtës dhe së djathtës. Këta terma, të përdorur sot pothuajse në të gjitha demokracitë, e kanë origjinën te vendosja e përfaqësuesve në sallat e asambleve revolucionare franceze. Gjatë debatit për pushtetin mbretëror në vitin 1789, deputetët që mbështesnin më shumë autoritetin e monarkisë u grupuan në të djathtë të kryetarit të asamblesë, ndërsa ata që kërkonin kufizime më të forta të pushtetit mbretëror u vendosën kryesisht në të majtë.
Me kalimin e kohës, kjo ndarje hapësinore mori kuptim politik. E djathta u lidh përgjithësisht me ruajtjen e traditave dhe rendit ekzistues, ndërsa e majta me kërkesat për ndryshime dhe reforma.
Natyrisht, kuptimi i këtyre termave ka ndryshuar shumë gjatë dy shekujve të fundit. Por origjina e tyre mbetet e lidhur me Revolucionin Francez.
Kjo ngjarje nuk ndryshoi vetëm institucionet politike të Francës. Ajo ndikoi edhe mënyrën se si shoqëritë moderne i përshkruajnë dhe i organizojnë konfliktet politike.
-
Përhapja e nacionalizmit dhe ndryshimi i hartës politike të Evropës
Një tjetër pasojë e rëndësishme dhe jo plotësisht e parashikuar e Revolucionit Francez ishte përhapja e ideve të nacionalizmit modern.
Revolucioni forcoi konceptin se sovraniteti buronte nga kombi dhe qytetarët, jo thjesht nga një monark që sundonte për shkak të së drejtës së trashëgimisë.
Kjo ide pati ndikim të madh përtej kufijve të Francës. Luftërat revolucionare dhe ato napoleonike i përhapën parimet e reja politike në shumë territore evropiane. Në disa vende, pushtimi francez solli reforma juridike dhe administrative, por njëkohësisht shkaktoi kundërshtim ndaj sundimit të huaj.
Rezistenca ndaj ushtrive franceze ndihmoi në forcimin e identiteteve kombëtare në disa pjesë të Evropës. Gjatë shekullit XIX, nacionalizmi do të bëhej një nga forcat kryesore të ndryshimit politik, duke ndikuar në lëvizjet për bashkimin e Italisë dhe Gjermanisë, si edhe në kërkesat për pavarësi të popujve të ndryshëm.
Kështu, një revolucion i nisur në Francë ndihmoi në përhapjen e ideve që më vonë do të ndryshonin hartën politike të të gjithë kontinentit.
A ishte Revolucioni Francez një Kuti e Pandorës?
Revolucioni Francez nuk mund të përkufizohet thjesht si një sukses apo një dështim.
Ai i dha fund shumë privilegjeve të regjimit të vjetër, forcoi idenë e barazisë përpara ligjit dhe ndihmoi në përhapjen e parimeve që do të ndikonin në zhvillimin e demokracisë moderne. Por në të njëjtën kohë, ai u shoqërua me dhunë, përndjekje politike, luftëra dhe forma të reja autoritarizmi.
Shumë nga zhvillimet që pasuan ishin në kundërshtim me idealet e shpallura në fillim të revolucionit. Në vend të paqes erdhën luftërat. Në vend të lirisë, për një periudhë erdhi Terrori. Në vend të monarkisë së rrëzuar u ngrit një perandor. Dhe pas gjithë këtyre ndryshimeve, dinastia mbretërore u rikthye përsëri në fron. Megjithatë, asgjë nuk ishte më si më parë. / bota.al