Një nga hapat vendimtarë që na ndau nga majmunët e tjerë nuk ndodhi gjatë gjuetisë, punës apo kërkimit të ushqimit. Mund të ketë ndodhur natën, kur njerëzit e parë u ulën rreth një zjarri dhe, për herë të parë, patën kohë për të folur për gjëra që nuk ndodheshin përpara syve të tyre.
Ka një skenë që përsëritet prej mijëra vjetësh në pothuajse çdo kulturë njerëzore: njerëz të mbledhur rreth zjarrit, ndërsa dikush tregon një histori.
Për ne sot duket diçka krejt e natyrshme. Por një grup studiuesish mendon se pikërisht kjo skenë mund të fshehë një nga sekretet më të mëdha të evolucionit njerëzor.
Një studim i ri nga University of St Andrews, në bashkëpunim me studiues të Dartmouth College, propozon një hipotezë intriguese: kontrolli i zjarrit mund të ketë krijuar kushtet sociale dhe biologjike që favorizuan tregimin e historive dhe, përmes tij, zhvillimin e gjuhës së sofistikuar njerëzore.
Nëse hipoteza është e saktë, zjarri nuk na dha vetëm ngrohtësi, mbrojtje dhe ushqim të gatuar. Ai mund të na ketë dhënë edhe kohën për të imagjinuar.
Dhe pikërisht aty mund të ketë filluar një pjesë e madhe e asaj që sot e quajmë qytetërim.
Darvini i vendosi zjarrin dhe gjuhën pranë njëri-tjetrit
Charles Darwin e konsideronte zjarrin një nga zbulimet më të mëdha të njerëzimit, duke e vendosur rëndësinë e tij menjëherë pas gjuhës.
Për një kohë të gjatë, këto dy arritje janë parë kryesisht si etapa të veçanta të evolucionit njerëzor. Por kërkimet e viteve të fundit kanë ngritur një mundësi tjetër: po sikur zjarri dhe gjuha të kenë qenë shumë më të lidhur nga sa kemi menduar?
Rëndësia e tregimit të historive rreth zjarrit është vënë re edhe më parë. Por zakonisht supozohej se njerëzit kishin zhvilluar tashmë një formë të hershme gjuhe dhe më pas filluan ta përdornin atë për të treguar histori.
Studimi i ri e kthen pjesërisht këtë ide përmbys.
Po sikur nevoja dhe mundësia për të treguar histori të ketë qenë vetë një nga shtysat që e çoi komunikimin njerëzor drejt një gjuhe gjithnjë e më komplekse?
Problemi i çuditshëm i gjuhës njerëzore
Për të kuptuar këtë ide, duhet parë fillimisht një paradoks.
Majmunët e mëdhenj janë shumë më të aftë në komunikim dhe bashkëpunim nga sa mendohej dikur. Ata përdorin gjeste me kuptim, mësojnë nga njëri-tjetri, bashkëpunojnë, ndërtojnë marrëdhënie sociale komplekse dhe transmetojnë forma të caktuara të kulturës.
Sipas Catherine Hobaiter, profesore në School of Psychology and Neuroscience në University of St Andrews dhe autore kryesore e studimit, dekada kërkimesh kanë treguar se shumë nga problemet praktike të jetës mund të zgjidhen edhe pa një gjuhë të ngjashme me tonën.
Një grup mund të koordinojë kërkimin e ushqimit. Mund të mësojë përdorimin e mjeteve. Mund të bashkëpunojë gjatë gjuetisë. Mund të mësojë sjellje nga të tjerët dhe të navigojë marrëdhënie të ndërlikuara sociale.
Atëherë lind një pyetje shumë interesante: Nëse të gjitha këto mund të bëhen pa gjuhën njerëzore, përse evoluoi një sistem kaq jashtëzakonisht kompleks komunikimi si i yni?
Ndoshta gjuha nuk lindi vetëm për të qenë “e dobishme”
Kjo është pjesa më provokuese e hipotezës. Nëse paraardhësit tanë mund të koordinonin një pjesë të madhe të jetës së përditshme përmes gjesteve, tingujve dhe formave më të thjeshta të komunikimit, presioni evolucionar për të krijuar gjuhën që njohim sot mund të mos ketë ardhur vetëm nga nevoja për të thënë:
“Ushqimi është atje.”
“Rreziku po afrohet.”
“Eja me mua.”
Ndoshta kthesa vendimtare ndodhi kur komunikimi filloi të largohej nga ajo që ishte këtu dhe tani. Kur njerëzit filluan të flisnin për atë që kishte ndodhur dje. Për atë që mund të ndodhte nesër. Për dikë që nuk ishte i pranishëm. Për një gjueti të kaluar. Për një paraardhës. Për një rrezik të imagjinuar. Dhe, më vonë, ndoshta edhe për qenie, vende dhe ngjarje që nuk kishin ekzistuar kurrë. Me fjalë të tjera: për histori.
Çfarë ndryshoi kur njeriu kontrolloi zjarrin?
Përpara kontrollit të zjarrit, aktiviteti njerëzor ishte shumë më tepër i lidhur me ciklin natyror të dritës. Errësira e kufizonte ditën. Zjarri e ndryshoi këtë.
Sipas studiuesve, kontrolli i tij mund t’u ketë dhënë paraardhësve tanë deri në katër orë të tjera aktivitet social gjatë mbrëmjes. Dhe këto orë ishin ndryshe nga pjesa tjetër e ditës. Nuk duhej domosdoshmërisht të kërkohej ushqim. Nuk duhej të punohej. Nuk duhej të udhëtohej. Njerëzit mund të qëndronin së bashku.
Për herë të parë në një shkallë të tillë, evolucioni mund të kishte krijuar diçka që sot na duket krejt normale: kohë sociale pa një qëllim të menjëhershëm praktik.
Dhe pikërisht në atë hapësirë mund të ketë lulëzuar tregimi.
Drita e zjarrit ka një karakteristikë të pazakontë
Por studimi nuk ndalet te fakti se zjarri ndriçon natën. Studiuesit janë interesuar edhe për llojin e dritës që prodhon ai.
Drita moderne artificiale, sidomos ajo e ekraneve dhe shumë burimeve LED, përmban komponentë të fortë të dritës blu, e cila mund të ndikojë në ritmet cirkadiane dhe në gjumë. Drita e zjarrit është ndryshe. Ajo prodhon shumë pak dritë blu. Kjo do të thotë se zjarri mund t’u ketë lejuar njerëzve të zgjasnin aktivitetin social pas perëndimit të diellit pa pasur të njëjtin efekt mbi sistemet biologjike që rregullojnë gjumin.
Pra, nuk ishte thjesht një llambë primitive. Në njëfarë mënyre, ishte një burim drite jashtëzakonisht i përshtatshëm për socializimin e mbrëmjes.
Pastaj vjen dridhja e flakëve
Kush ka qëndruar ndonjëherë përpara një oxhaku apo zjarri e njeh efektin pothuajse hipnotik të flakëve. Ato nuk qëndrojnë kurrë të palëvizshme. Dridhen. Ndryshojnë. Pulsojnë. Dhe kjo mund të ketë rëndësi më të madhe nga sa duket.
Studiuesit vënë në dukje se aktiviteti i neuroneve të trurit mund të sinkronizohet me stimujt vizualë që pulsojnë. Kjo ngre një mundësi intriguese: ritmi i vazhdueshëm i flakëve mund të ketë ndihmuar në sinkronizimin e vëmendjes dhe sjelljes së njerëzve të mbledhur rreth të njëjtit zjarr. Jo vetëm të gjithë në të njëjtin vend. Por të gjithë duke parë të njëjtën gjë. Duke dëgjuar të njëjtin tregim. Duke reaguar së bashku. Një mjedis ideal për krijimin e lidhjeve sociale.
Studiuesit vërejnë gjithashtu se zjarri çliron një sasi të konsiderueshme rrezatimi infra të kuq, një tjetër karakteristikë fizike që ata synojnë ta studiojnë më tej në lidhje me vëmendjen dhe sjelljen njerëzore.
Nga komunikimi te imagjinata
Këtu hipoteza bëhet veçanërisht interesante. Majmunët e tjerë komunikojnë. Njerëzit bëjnë diçka më shumë. Ne mund të ndërtojmë së bashku realitete që nuk janë të pranishme fizikisht.
Mund të flasim për të kaluarën dhe të ardhmen. Mund të krijojmë mite, ligje, fe, kombe, teori shkencore dhe botë imagjinare.
Një shimpanze mund t’i tregojë një tjetri diçka për një situatë konkrete.
Por nuk kemi parë shimpanze të shkruajnë Mbretin Lir, të shpikin algjebrën apo të ndërtojnë anije për të eksploruar hapësirën ndëryjore, siç vëren me humor Hobaiter.
Dhe pikërisht këtu qëndron misteri. Dallimi mes nesh dhe të afërmve tanë evolucionarë nuk është thjesht se komunikojmë më shumë. Është se mund të përdorim komunikimin për të ndërtuar së bashku gjëra që ekzistojnë fillimisht vetëm në mendjen tonë. Historia mund të ketë qenë palestra e parë e kësaj aftësie.
Para Netflix-it ishte zjarri
Është e lehtë ta imagjinojmë skenën. Dita ka përfunduar. Gjuetia ka mbaruar. Ushqimi është ngrënë. Errësira ka mbuluar peizazhin dhe grupi nuk mund të shkojë larg. Në mes është zjarri. Dikush fillon të tregojë çfarë ndodhi gjatë ditës. Një tjetër shton diçka. Një ngjarje dramatizohet. Një person që nuk është aty bëhet personazh. Një rrezik shndërrohet në mësim. Një kujtim përcillet te fëmijët. Pastaj historia tregohet përsëri. Dhe ndoshta ndryshon.
Nga përvoja lind tregimi. Nga tregimi lind kujtesa kolektive. Nga kujtesa lind kultura. Dhe për t’i bërë të gjitha këto, komunikimi duhet të bëhet gjithnjë e më i sofistikuar. Duhet të tregojë kush bëri çfarë, kur, ku dhe pse. Duhet të përshkruajë njerëz që nuk janë aty. Duhet të shprehë qëllime, emocione dhe mundësi. Duhet të ndërtojë botë në mendjen e dëgjuesit.
Kërkesat ndaj gjuhës bëhen papritur shumë më të mëdha.
Historia si teknologjia e parë sociale
Në këtë këndvështrim, tregimi nuk është thjesht argëtim. Është një teknologji sociale.
Përmes historive një grup mund të ruajë përvojën e brezave të mëparshëm. Mund t’u mësojë të rinjve rreziqe që ata vetë nuk i kanë përjetuar. Mund të transmetojë norma morale, aleanca, tradita dhe identitet.
Por historia bën edhe diçka tjetër. Ajo na lejon të hyjmë në mendjen e një personi tjetër. Për të kuptuar një tregim duhet të pyesim: Çfarë dinte ai? Çfarë mendonte ajo? Pse veproi kështu? Çfarë do të kishte ndodhur nëse kishte zgjedhur ndryshe? Kjo e kthen tregimin në një lloj laboratori të imagjinatës sociale.
Dhe ndoshta për mijëra breza, njerëzit janë stërvitur në këtë laborator çdo mbrëmje. Rreth zjarrit. / bota.al