Nga skllave në bashkëshorte të sulltanit: Hürrem Sulltana, një vajzë që fitoi zemrën e një perandori dhe u bë gruaja më e fuqishme në historinë osmane.
Kur njerëzit mendojnë për Perandorinë Osmane, shpesh përfytyrojnë sulltanë madhështorë dhe vezirët e tyre, që sundonin territore të gjera nga rezidencat luksoze në qytetin që sot quhet Stamboll. Mes të gjithë këtyre sulltanëve, njëri vjen në mendje më shumë se të tjerët: Sulejmani i Madhërishëm. Siç sugjeron edhe epiteti i tij i famshëm, sundimi i Sulejmanit, nga viti 1520 deri më 1566, përkoi me një epokë të artë për osmanët.
Por ajo që shumë njerëz nuk dinë është se, gjatë një pjese të madhe të sundimit të tij, përkrah tij qëndronte një grua inteligjente dhe e fuqishme, nga një prejardhje që askush nuk do ta kishte pritur. Hürrem Sulltana u bë gruaja më e shquar në Perandorinë Osmane pasi tërhoqi vëmendjen e Sulejmanit, duke u ngritur nga një prejardhje modeste. Kjo është historia e saj.
VAJZA NGA RUTENIA
Historia e Hürrem Sulltanës nis në fillim të shekullit XVI në Rutenia, një rajon që atëherë ndodhej brenda Mbretërisë së Polonisë, por që sot është pjesë e Ukrainës. Atje jetonte një vajzë e re. Historianët nuk kanë arritur të rindërtojnë shumë hollësi për vitet e saj të hershme, megjithëse disa kanë sugjeruar se mund të ketë qenë e bija e një prifti ortodoks dhe se kishte lindur diku mes viteve 1502 dhe 1506.
Sa i përket identitetit të saj, disa e kanë identifikuar emrin e saj fillestar të krishterë si Aleksandra Lisowska, por edhe kjo mbetet e paprovuar. Megjithëse identiteti i saj fillestar ka humbur përgjatë shekujve, këtë vajzë e priste një jetë e jashtëzakonshme, si një ndër figurat më të fuqishme të perandorisë më të fuqishme të botës.
Në vitet e para të adoleshencës, vajza që do të bëhej Hürrem Sulltana u rrëmbye nga vendlindja e saj prej tatarëve të Krimesë, gjatë një bastisjeje për kapjen e skllevërve. Ajo u dërgua në tregun e skllevërve në Kaffa, në gadishullin e Krimesë, dhe prej andej u çua në Kostandinopojë, kryeqyteti i Perandorisë Osmane, që është Stambolli në Turqinë e sotme.
Ajo mbërriti në një treg skllevërish të quajtur Avret Pazari, ose Pazari i Grave. Udhëtimi nga Rutenia në Kostandinopojë kishte zgjatur rreth dhjetë ditë gjithsej. Ndonëse ishte skllave, ka të ngjarë që, si vajzë e re, të jetë trajtuar relativisht mirë: skllavet e reja dhe tërheqëse shiteshin me çmim më të lartë, ndaj duhej të mbaheshin në gjendje të mirë. Pikërisht në këtë treg thuhet se vajza nga Rutenia u ble nga një burrë i pasur për mikun e tij.
Ky mik ishte princi Sulejman, trashëgimtari i sulltan Selimit I. Si pasojë e kësaj marrëveshjeje, relativisht fatlume për të, një vajzë e panjohur nga Evropa Lindore u gjend në zemër të Perandorisë Osmane.
HÜRREM SULLTANA: NË HAREMIN E SULLTANIT
Pasi u ble në tregun e skllevërve, vajza e re u vendos në haremin perandorak si konkubinë. Haremi i oborrit osman nuk strehonte vetëm gratë që jetonin si konkubina, por edhe shërbëtoret dhe pjesëtaret femra të familjes së sulltanit.
Për fat të mirë të historianëve, nga kjo pikë e tutje bëhet shumë më e lehtë të ndiqet historia e vajzës, sepse asaj iu dhanë dy emra. I pari ishte Rokselana, ose Roksolana, një emër që me sa duket lidhej me prejardhjen e saj nga Rutenia. Emri i dytë ishte Hürrem, që në turqisht do të thotë «e gëzuara» ose «ajo që qesh». Thuhet se këtë emër e mori për shkak të natyrës së saj të hareshme gjatë qëndrimit në harem. Të dy emrat janë përdorur për të njëjtën grua, megjithëse për osmanët ajo njihej më tepër si Hürrem, ndërsa për pjesën tjetër të Evropës si Rokselana.
Thuhet se ishte pikërisht personaliteti i saj i gjallë dhe tërheqës që fillimisht tërhoqi vëmendjen e veçantë të Sulejmanit I, i cili ishte bërë sulltan në vitin 1520, pas vdekjes së të atit. Ndonëse shumë prej burimeve që flasin për pamjen dhe natyrën e Hürremit nuk e përshkruajnë si veçanërisht të bukur apo tërheqëse, ato paraqesin portretin e një gruaje të re që të binte në sy. Flokët e kuq dhe lëkura e çelët e dallonin në harem dhe, pa dyshim, e ndihmonin të spikaste mes 300 apo më shumë konkubinave. Ajo ishte gjithashtu jashtëzakonisht inteligjente, një cilësi që do t’i shërbente shumë më vonë dhe që me gjasë tërhiqte një sulltan të ri në vitet e para të sundimit.
Sulejmani njihej për vlerësimin që i jepte mbështetjes dhe këshillave të nënës së tij, Hafsa Sulltanës, të motrave, si edhe të miqve dhe këshilltarëve të tij më të afërt. Dihet se Hürremi u bë shpejt pjesë e këtij rrethi mbështetës. Ajo u bë njeriu të cilit ai i besonte mendimet e tij më të fshehta. Letrat që i dërgonte Sulejmanit tregojnë se përpiqej ta mbante të informuar për zhvillimet në kryeqytet, ndërsa ai ndodhej larg, duke u marrë me çështje në pjesë të tjera të perandorisë.
Ndoshta ishte kjo afërsi mendore që i lidhi Sulejmanin dhe Hürremin, ose ndoshta ata thjesht ranë në dashuri. Cilado të ketë qenë arsyeja e tërheqjes së Sulejmanit ndaj saj, Hürremi do të bëhej një figurë e jashtëzakonshme në jetën e tij.
Si konkubinë, detyra e Hürremit ishte të shkonte në dhomën e gjumit të sulltanit sa herë që ai kërkonte praninë e saj. Megjithatë, ndonëse të gjitha konkubinat ndodheshin në një pozitë të ngjashme dhe kishin role të ngjashme, ekzistonte një hierarki që duhej respektuar. Për të parandaluar luftërat për pushtet brenda haremit, tradita kërkonte që secila konkubinë të lindte vetëm një djalë nga sulltani. Në kohën kur Hürremi tërhoqi vëmendjen e Sulejmanit, ai kishte tashmë një djalë me konkubinën e tij të parapëlqyer.
Mahidevran Hatuni kishte lindur Mustafanë rreth vitit 1516, përpara se Sulejmani të pasonte të atin si sulltan, dhe që prej asaj kohe kishte mbajtur pozitën e të parapëlqyerës së tij, ose të haseki-së. Megjithatë, Hürremi e zëvendësoi shpejt Mahidevranin në këtë pozitë dhe, në vitin 1521, lindi një djalë, Mehmedin.
Pasi kishte lindur një djalë nga sulltani, Hürremi nuk duhej të kishte më fëmijë të tjerë. Rregulli «një nënë, një djalë» për konkubinat synonte të siguronte që asnjë grua të mos fitonte ndikim të konsiderueshëm mbi sulltanin ose mbi trashëgiminë e fronit. Megjithatë, është e qartë se Sulejmani e shihte tashmë Hürremin si shumë më tepër sesa një konkubinë të zakonshme: në vitin 1522, vetëm një vit pas lindjes së djalit, ajo solli në jetë një vajzë të quajtur Mihrimah.
Hürremi dhe sulltani vazhduan të sfidonin pritshmëritë tradicionale për marrëdhënien e një perandori osman me konkubinën e tij. Ata patën së bashku edhe katër fëmijë të tjerë, të gjithë djem: Selimin, Abdullahun, Bajazitin dhe Xhihangirin.
Si nëna e gjashtë fëmijëve të sulltanit, Hürremi u bë gruaja e parë në historinë e perandorisë që gëzonte një pozitë kaq të privilegjuar dhe të lartë. Të gjithëve duhet t’u jetë bërë e qartë se ndjenjat e Sulejmanit ndaj saj ishin aq të forta, sa të kapërcenin shekuj ritualesh dhe zakonesh. Nëse këto ndjenja nuk ishin bërë ende të dukshme, ato do të bëheshin të tilla në vitin 1533, kur Sulejmani mori një vendim që do t’ia ndryshonte jetën Hürremit.
PERANDORESHA E OSMANËVE
Në vitin 1533 ose 1534, statusi i Hürremit si konkubinë mori fund dhe Sulejmani u martua me të, duke e bërë bashkëshorten e tij të ligjshme.
Ky veprim tronditi si osmanët, ashtu edhe botën perëndimore, sepse sulltanët osmanë zakonisht nuk martoheshin fare. Një ambasador që ndodhej në Kostandinopojë në kohën e martesës e përshkroi atë si një «ngjarje të jashtëzakonshme, krejtësisht të paprecedentë në historinë e sulltanëve». Hürremi kishte mbërritur në qytet si një skllave e huaj dhe, brenda pak vjetësh, ishte bërë gruaja më e fuqishme osmane prej shekujsh.
Si bashkëshorte e perandorit, statusi i saj u ngrit në përputhje me pozitën e re dhe asaj iu siguruan lukse që me gjasë nuk i kishte ëndërruar kurrë. Për të kujdeseshin shërbëtorët e saj dhe i jepej një shumë e konsiderueshme parash për veshje dhe rehati personale.
Ajo vendosi gjithashtu ta zhvendoste haremin e sulltanit nga rezidenca e tij në Eski Saraj, ose Pallati i Vjetër, në Pallatin Topkapi, ku jetonte bashkëshorti i saj. Ky rezultoi të ishte një zhvillim me rëndësi të jashtëzakonshme, sepse e vendosi Hürremin dhe gratë e tjera të haremit në qendër të pushtetit osman, ku nuk kishin qenë më parë. Kjo i mundësoi Hürremit takime më të shpeshta dhe afërsi më të madhe me sulltanin, por siguroi gjithashtu që gratë që do ta pasonin të ruanin praninë e tyre në Pallatin Topkapi edhe pas vdekjes së saj, duke e ndryshuar përgjithmonë rolin e grave osmane.
Thuhet gjithashtu se Hürremi organizoi martesat e të gjitha konkubinave më të bukura të bashkëshortit të saj, gjë që nënkuptonte largimin e tyre përfundimtar nga haremi. Si gruaja e parë që ishte martuar me sulltanin, nuk ishte për t’u habitur që Hürremi ndiente nevojën ta mbronte marrëdhënien e saj me Sulejmanin, megjithëse shumë nga bashkëkohësit mendonin se ajo thjesht përpiqej të mbahej sa më fort pas pushtetit.
Megjithatë, duket se frika e Hürremit nga kërcënimi dhe konkurrenca e grave të tjera ishte e pabazuar. Pasi u martuan ligjërisht, sulltani i qëndroi besnik bashkëshortes së tij dhe marrëdhënia e tyre u bë monogame, një tjetër largim nga zakonet e udhëheqësve osmanë.
Si bashkëshorte e Sulejmanit, Hürremi ushtroi rolin e saj përkrah sundimtarit dhe e përdori në dobi të vet inteligjencën dhe mprehtësinë politike. Ajo diskutonte çështjet shtetërore me të shoqin dhe ushtronte ndikim mbi të dhe mbi vezirët e tij.
Duke u mbështetur te prejardhja dhe rrënjët e saj në Evropën Lindore, Hürremi i përdori aftësitë e veta për të zhvilluar një marrëdhënie politike me mbretin e Polonisë, Sigismundin II August, me të cilin shkëmbente letra për çështje shtetërore. Megjithatë, ajo u shqua veçanërisht për mbështetjen e arteve dhe arkitekturës, si edhe për veprimtarinë bamirëse dhe nismat në dobi të publikut.
KRITIKAT E BASHKËKOHËSVE
Duke qenë një grua e shekullit XVI, nuk është për t’u habitur që Hürremi kishte kundërshtarë, si brenda perandorisë, ashtu edhe mes vëzhguesve të jashtëm. Osmanët, në veçanti, nuk e shihnin me shumë simpati, sepse shumë prej tyre e kishin, së paku, të vështirë ta kuptonin marrëdhënien mes saj dhe sulltanit. Shumë nga traditat që Sulejmani dhe Hürremi kishin shkelur ishin krijuar pikërisht për të kufizuar ndikimin e një gruaje të vetme mbi sulltanin. Ajo nuk ishte thjesht një grua në një pozitë të fuqishme, por edhe e para që kishte arritur një ndikim të tillë.
Sipas dëshmive, shumë oborrtarë nuk e pëlqenin Hürremin për shkak të ndikimit të saj mbi sulltanin. Një vizitor italian në Kostandinopojë e përshkruante kështu gjendjen: «Jeniçerët dhe i gjithë oborri e urrejnë atë dhe po ashtu fëmijët e saj, por, meqë Turku i Madh e do shumë, askush nuk guxon të flasë; megjithatë, të gjithë flasin gjithnjë keq për të dhe për fëmijët e saj, dhe mirë për të parëlindurin dhe nënën e tij, e cila është lënë mënjanë.»
Krahasimet me Mahidevranin, nënën «e përkryer» të djalit të parë, e cila kishte respektuar të gjitha rregullat tradicionale të një konkubine të parapëlqyer, duken të padrejta, duke pasur parasysh rolin vendimtar të vetë Sulejmanit në ngritjen e Hürremit nga skllave në bashkëshorte. Por jeta si një grua me pozitë të lartë në një sistem tradicionalisht patriarkal nuk do të ishte kurrë e lehtë për të.
Hürremit i ishte lejuar të qëndronte në Kostandinopojë, ndërsa djemtë e saj largoheshin për të marrë poste politike në pjesë të tjera të perandorisë. Edhe kjo ishte e pazakontë për nënën e një djali të sulltanit dhe i shtonte gjykimet negative për afërsinë e saj me pushtetin. Duke mos arritur ta kuptonin ndikimin e Hürremit mbi Sulejmanin, njerëzit nxirrnin përfundimet e tyre për tërheqjen që ajo ushtronte mbi të. Disa burime të kohës përmendin hamendësime se Hürremi, në njëfarë mënyre, i kishte bërë magji sulltanit.
Megjithatë, dy nga akuzat më të rënda kundër saj lidheshin me vdekjet e dhunshme të dy prej burrave më të shquar në oborrin e Sulejmanit. Në vitin 1536, veziri i madh Ibrahim Pasha, zyrtari më i rëndësishëm pas sulltanit, u gjet i vdekur në një dhomë për mysafirët në pallatin e sulltanit. Si këshilltari i tij politik më i afërt, ai kishte ngrënë me Sulejmanin një natë më parë dhe pastaj ishte tërhequr në dhomën e tij, ku u vra mizorisht.
Arsyeja e ekzekutimit të tij mbetet e paqartë dhe, përgjatë shekujve, historianët dhe kundërshtarët e Hürremit kanë hedhur hipoteza për përfshirjen e saj në këtë ngjarje. Ndonëse nuk ka dokumente që ta tregojnë si pjesëmarrëse në marrjen e vendimit, dihet se marrëdhënia mes Ibrahim Pashës dhe Hürremit mund të ishte e tensionuar dhe konkurruese, pasi të dy ishin ndër njerëzit më të afërt të Sulejmanit.
Një tjetër interpretim historik e ka paraqitur Hürremin si përgjegjëse për vdekjen e djalit më të madh të sulltanit, Mustafait, në vitin 1553. Ekzistenca e Mustafait përbënte një kërcënim të madh për mundësinë që njëri nga djemtë e Hürremit të trashëgonte fronin e të atit. Mendohet se kjo mund të ketë ndikuar në vendimin e Sulejmanit për të urdhëruar ekzekutimin e të birit.
Megjithatë, edhe në këtë rast, shkalla e ndikimit të Hürremit mbi vendimin ka qenë prej kohësh objekt debati. Pranohet gjithashtu se veprimet e Mustafait gjatë muajve përpara ekzekutimit kishin kërcënuar autoritetin e të atit, i cili tashmë po plakej.
TRASHËGIMIA
Hürrem Sulltana vdiq në prill të vitit 1558, pasi kishte vuajtur për një kohë të gjatë nga një sëmundje e panjohur. Historianët kanë vlerësuar se ajo ka të ngjarë të ketë qenë në të pesëdhjetat e hershme. Vdekja e saj shënoi një ndryshim të madh: për herë të parë që nga ardhja e tij në fron në vitin 1520, bashkëshorti i saj mbeti pa të.
Sipas dëshmive, Sulejmani u dërrmua nga kjo humbje dhe urdhëroi që Hürremi të prehej në një mauzole brenda kompleksit të xhamisë perandorake të Sulejmanijes. Kur vdiq tetë vjet më vonë, Sulejmani u varros pranë bashkëshortes së tij të dashur.
Një nga trashëgimitë më të rëndësishme që la pas Hürremi ishin fëmijët e saj. Ndonëse disa nga djemtë i kishin vdekur përpara saj, disa prej fëmijëve të saj vazhduan të kishin sukses. Njëri prej djemve, Selimi, trashëgoi sulltanatin pas vdekjes së të atit dhe u bë Selimi II, duke sunduar Perandorinë Osmane nga viti 1566 deri më 1574.
Vajza e Hürremit, nga ana tjetër, mori deri diku rolin e së ëmës pas vdekjes së saj, duke u bërë mbështetje për të atin gjatë viteve të fundit të jetës. Mihrimahu i ngjante nënës në shumë drejtime: ajo mori përsipër role politike, e këshillonte të atin për çështje shtetërore dhe mbështeste projekte bamirëse. Pa ndikimin e Hürremit dhe pa ndryshimet që prania e saj përkrah Sulejmanit kishte sjellë në rolet që gratë mund të luanin në botën osmane, Mihrimahu me gjasë nuk do të kishte pasur mundësinë t’i shfaqte aftësitë e saj.
Në fakt, marrëdhënia e Hürremit me Sulejmanin është thelbësore për të kuptuar një epokë të re të historisë osmane: Sulltanatin e Grave. Hürremi ishte ndër gratë e para që ushtruan pushtet në perandori, por sigurisht nuk ishte e fundit.
Për disa, ajo ishte një grua mizore dhe manipuluese; për të tjerë, ishte një politikane e mprehtë që shfrytëzoi mundësitë që iu paraqitën. Megjithatë, ajo që duhet të jetë e qartë është se Hürremi ishte një grua e jashtëzakonshme për kohën e saj. Ngritja e saj në pushtet, nga një vajzë e skllavëruar në bashkëshorte të sulltanit, ishte e pakrahasueshme. Ajo la padyshim gjurmën e saj në historinë osmane, në historinë e grave të shekullit XVI dhe në Turqinë e sotme. / bota.al