Sekretet dhe misteret nga lashtësia: zbuloni përse u ndërtuan piramidat, këto mrekulli të botës së lashtë.
Nëse niseni sot në kërkim të shtatë mrekullive të botës së lashtë, ju pret një zhgënjim. Do të kërkoni më kot për të gjetur diçka më shumë se disa mbetje të tyre.
Statujat e Mauzoleut të Halikarnasit gjenden në muze anembanë botës, por nga vetë mrekullia ka mbetur fare pak në vendin ku ngrihej dikur. Kopshtet e Varura të Babilonisë janë zhdukur aq plotësisht, sa studiuesit debatojnë nëse kanë ekzistuar vërtet. Kolosi i Rodosit, një statujë e perëndisë Helios që ngrihej mbi port, u rrëzua nga një tërmet më pak se 60 vjet pas ngritjes së tij. Koha ka lënë fare pak përveç emrave të tyre.
Por vizitoni Gizën dhe do të shihni se Piramida e Madhe e Khufut, e njohur edhe si Piramida e Keopsit, qëndron ende në këmbë. Më e vjetra nga Shtatë Mrekullitë është njëkohësisht e vetmja që ka mbijetuar në pjesën më të madhe, pavarësisht mijëvjeçarëve të gërryerjes nga kushtet atmosferike dhe plaçkitjeve të vizitorëve.
Qëndroni përpara përsosmërisë gjeometrike të kësaj piramide, të ndërtuar me miliona blloqe guri gëlqeror, dhe do të përjetoni të njëjtën mrekullim që kanë ndier të gjithë ata që e kanë parë prej mijëra vjetësh. Piramidat janë bërë simbol i përfytyrimit që publiku ka për Egjiptin e lashtë, duke nxitur shumë keqkuptime dhe teori pseudoarkeologjike. Por historia e tyre e vërtetë mund të na tregojë shumë për jetën dhe vdekjen e egjiptianëve.
Piramidat: përse u ndërtuan këto monumente gjigante?
Piramidat e Egjiptit ishin aq madhështore dhe aq të ndryshme nga çdo ndërtim tjetër njerëzor, sa për mijëra vjet kanë ushqyer legjenda për origjinën dhe përdorimin e tyre. Piramida e Madhe e Gizës ishte ndërtesa më e lartë në botë për gati 4 000 vjet. Në një kohë kur shumica e njerëzve kishin parë vetëm ndërtesa njëkatëshe ose dykatëshe, vetë mendimi se mund të ndërtoheshin struktura të tilla dukej i pabesueshëm.
Autori i lashtë Diodori i Siçilisë vërente se ato “nuk duken si vepra të realizuara ngadalë nga duart e njerëzve, por si një krijim i beftë, sikur t’i kishte bërë ndonjë perëndi dhe t’i kishte vendosur të plota në rërën përreth”.
Jo të gjithëve u bënin përshtypje piramidat. Plini Plaku i përshkruante si “shfaqje të kota dhe të zbrazëta madhështie”, të ndërtuara për faraonët.
Ai shkruante: “Në të vërtetë, shumica pohojnë se i vetmi motiv për ndërtimin e tyre ishte ose vendosmëria për të mos ua lënë thesaret pasardhësve apo rivalëve që mund të komplotonin për t’u zënë vendin, ose dëshira për të mos i lënë shtresat e ulëta pa punë”.
Studimet arkeologjike dhe një kuptim më i mirë i kulturës egjiptiane na kanë lejuar të depërtojmë më thellë në misteret e piramidave.
Është e pamundur të flasësh për Egjiptin e lashtë pa folur për fenë, sepse e gjithë bota e egjiptianëve ishte e lidhur me hyjnoren. Faraonët konsideroheshin të dërguar që qëndronin mes njerëzve të zakonshëm dhe perëndive. Për sa kohë faraoni kryente detyrimet e duhura fetare, mirëqenia e vendit do të ruhej. Dhe roli i tij nuk përfundonte me vdekjen.
Piramidat dhe udhëtimi i faraonëve drejt përjetësisë
Për egjiptianët e lashtë, ideja se shpirti i tyre do të mbijetonte në jetën e përtejme kishte rëndësi të jashtëzakonshme. Për ta garantuar këtë, duheshin kryer shumë rite e rituale dhe duhej ruajtur trupi i tyre fizik. Besimet fetare evoluuan gjatë mijëra vjetëve të qytetërimit egjiptian, por përgjithësisht mendohej se, pas vdekjes, dy pjesë të shpirtit, të njohura si “ba” dhe “ka”, duhej të ribashkoheshin për të formuar një qenie shpirtërore të quajtur “akh”, e cila të konsiderohej e denjë për të jetuar me perënditë.
Mumifikimi ishte vetëm hapi i parë në rrugën drejt pavdekësisë dhe trupit i nevojitej një vend i përshtatshëm prehjeje. Por për faraonët, piramida nuk ishte thjesht një varr. Ajo ishte edhe qendra e një kompleksi funeral, ku ndodheshin tempuj në të cilët priftërinjtë do të luteshin për shpirtrat e tyre në përjetësi. Sot, shumë prej këtyre komplekseve të tempujve janë zhdukur, duke krijuar përshtypjen se piramidat ngriheshin të vetmuara në madhështinë e tyre.
Për të zbuluar synimet e ndërtuesve të tyre, duhet të shohim brenda piramidave. Nga piramidat e dinastisë së pestë, rreth vitit 2500 para erës sonë, na vjen një varg mbishkrimesh të njohura si “Tekstet e Piramidave”. Ato përshkruajnë se si duhej trajtuar faraoni i vdekur dhe i japin shpirtit të të ndjerit udhëzime për të kapërcyer sfidat që i prisnin egjiptianët në botën e përtejme.
Çdo shpirt duhej të përshkonte botën e nëndheshme dhe rreziqet e saj të shumta, përpara se t’i jepej jeta e përjetshme.
Duheshin kaluar një sërë gjykimesh, për të cilat ishte e nevojshme të njiheshin përgjigjet e sakta. Këto gdhendeshin në muret e dhomave të disa piramidave, si një ndihmë për kujtesën e të vdekurve. Piramida e Unasit përmban tekste që i tregojnë faraonit të vdekur si të sigurojë bekimin e perëndive: “Ra dhe Thot, më merrni me vete, që të ha nga ajo që hani ju, që të pi nga ajo që pini ju, që të jetoj me atë me të cilën jetoni ju, që të ulem mbi atë ku uleni ju, që të jem i fortë prej asaj që ju bën të fortë, që të lundroj me atë me të cilën lundroni ju”.
Thuhej se perëndia Ra lundronte nëpër qiej me një anije diellore të njohur si “Varka e Miliona Vjetëve”. Disa varka me përmasa të plota janë gjetur të varrosura pranë piramidave, çka sugjeron se ato ishin menduar për t’i mundësuar faraonit të bashkohej me perënditë.
Piramidat ishin varre me përmasa të pabesueshme, megjithatë nuk duket se ishin pajisur me një luks të paimagjinueshëm, si ai që dëshmojnë thesaret e dhomës së varrimit të Tutankhamonit. Në piramidat më të vogla, të ngritura për mbretëreshat, janë gjetur disa stoli, por asgjë që t’u afrohet sasive marramendëse të arit që shumica e njerëzve mund të përfytyrojnë. Ishte vetë piramida shfaqja e pasurisë që synonte të garantonte një jetë të begatë në botën e përtejme, më shumë sesa sendet e varrosura brenda saj.
Por, sigurisht, këto piramida magjepsëse nuk u shfaqën rastësisht nga rëra e Egjiptit. Si arritën ndërtuesit, përmes përpjekjeve dhe gabimeve, te këto monumente jetëgjata?
Piramidat e para: nga mastabat te piramida me shkallë
“Qytetërimi i Egjiptit të lashtë” është një emërtim që e përdorim për të përshkruar një periudhë mbi 3.000-vjeçare. Por kështu rrezikojmë ta përfytyrojmë Egjiptin e lashtë si një shoqëri të pandryshueshme. Në të vërtetë, gjatë kësaj periudhe pati shumë zhvillime në mënyrën si qeverisej Egjipti, si i adhuronin njerëzit perënditë dhe çfarë arti krijonin.
Zhvillimi i piramidave, dhjetëra prej të cilave gjenden të shpërndara në peizazhin egjiptian, na ndihmon të kuptojmë më thellë historinë e ndërtuesve të tyre.
Meqë është më e madhja dhe më e lehta për t’u vizituar nga të gjitha piramidat egjiptiane, shumica e njerëzve përqendrohen te Piramida e Madhe e Gizës. Kjo mund të krijojë përshtypjen se të gjitha piramidat janë të njëjta dhe ndryshojnë vetëm nga madhësia. Megjithatë, arkeologët kanë zbuluar se rruga drejt ndërtimit të Piramidës së Madhe ishte e mbushur si me dështime, ashtu edhe me risi të frymëzuara.
Piramida më e vjetër e njohur duket krejt ndryshe nga piramidat me faqe të lëmuara që përfytyrojnë shumica e njerëzve. Kjo ndodh sepse piramidat evoluuan nga një formë më e hershme varri madhështor, e njohur si “mastaba”. Mastaba ishte një ndërtim drejtkëndor me mure të pjerrëta, prej guri ose tullash balte, shpesh me një faltore brenda strukturës për nderimin e të vdekurve dhe me një dhomë varrimi poshtë saj.
Arkitektit mbretëror Imhotep i atribuohet krijimi i një projekti rrënjësisht të ri varri për faraonin Djoser, i cili sundoi në shekullin XXVII para erës sonë si themelues i dinastisë së tretë.
Piramida e Djoserit në Sakarë njihet më mirë si Piramida me Shkallë, sepse përfaqëson një formë të ndërmjetme mes mastabës dhe piramidës së mirëfilltë. Duket se ajo kaloi nëpër disa faza zhvillimi, duke përfunduar në atë që, në thelb, janë gjashtë mastaba me përmasa gjithnjë e më të vogla, të vendosura njëra mbi tjetrën për të krijuar një formë afërsisht piramidale.
Pasi u shpik kjo formë varri, që ngrihet 60 metra lart dhe dikur ishte e veshur me gur gëlqeror të bardhë e të lëmuar, faraonët pasues kërkuan struktura po aq mbresëlënëse për eshtrat e tyre. Pasardhësi i Djoserit, Sekhemkheti, me sa duket vendosi se donte një monument edhe më të lartë. Aty pranë nisi ndërtimi i një piramide që do të kishte shtatë shkallë.
Fatkeqësisht për këtë faraon, sundimi i tij i shkurtër nuk la kohë për përfundimin e saj. Niveli i vetëm i ndërtuar i piramidës mbeti i humbur deri në vitet 1950, ndaj ajo njihet si Piramida e Varrosur.
Piramidat e Sneferut: dështimet që çuan drejt përsosjes
Vetëm gjatë sundimit të faraonit Sneferu, rreth vitit 2600 para erës sonë, piramidat filluan të merrnin formën që njohim sot.
Sneferu me sa duket ishte aq i magjepsur nga ideja e varrimit në një piramidë, sa urdhëroi ndërtimin e të paktën tri të tillave, duke u përpjekur të përsoste varrin e vet. Tri piramidat e Sneferut na japin dëshmitë më të qarta se si këto ndërtime evoluuan përmes dështimeve të përsëritura.
Piramida e Meidumit sot nuk i ngjan aspak një piramide. Ajo ngrihet si një kullë e lartë e rrethuar nga rrënojat, por ishte piramida e parë me faqe të drejta. Dështimi është një rrezik që shoqëron çdo përpjekje për diçka të re, dhe Meidumi ishte një projekt i dështuar. Ajo nisi si një piramidë me shkallë, por në një fazë të vonë të ndërtimit iu shtua një veshje me sipërfaqe të lëmuar.
Fatkeqësisht, kjo shtresë e jashtme u ndërtua duke u shtrirë përtej strukturës fillestare dhe mbështetej mbi rërë, jo mbi shkëmb. Duket se shiu dobësoi bazën e ndërtimit, duke shkaktuar rrëshqitjen katastrofike të shtresave të jashtme.
Piramida tjetër e Sneferut njihet si Piramida e Thyer. Pamja e saj karakteristike, me ndryshimin e pjerrësisë, mund të jetë pasojë e mësimeve të nxjerra nga ndërtimi i Piramidës së Meidumit. Gjysma e poshtme e piramidës ngrihet me një kënd prej 54 gradësh, por më pas pjerrësia ndryshon papritur në një kënd më të butë, prej 43 gradësh. Mendohet se, pas shembjes së Piramidës së Meidumit, ndërtuesit kuptuan se faqe kaq të pjerrëta do ta dobësonin strukturën.
Piramida e fundit e ndërtuar nga Sneferu është Piramida e Kuqe, me faqet me pjerrësi 43 gradë që ishin përdorur gjatë ndërtimit të Piramidës së Thyer. Kjo është piramida e parë me faqe të drejta e ndërtuar me sukses në Egjipt dhe u bë modeli për të gjitha piramidat e mëvonshme.
Pikërisht gjatë sundimit të Khufut, djalit të Sneferut, piramidat e Egjiptit arritën lartësinë e tyre më të madhe, kur ai urdhëroi ndërtimin e Piramidës së Madhe në Gizë si vendin e tij të fundit të prehjes.
Piramidat dhe ndërtuesit e tyre: kush punonte në kantieret e faraonëve?
Është gabim t’i shohësh piramidat dhe të mendosh vetëm për mbretërit që ato synonin të nderonin. Sipërmarrje të tilla kolosale kërkonin punën fizike të një numri shumë të madh njerëzish. Shkrimtari grek Herodoti pohonte se rruga përgjatë së cilës tërhiqeshin blloqet për Piramidën e Madhe u ndërtua për dhjetë vjet nga grupe që numëronin 100.000 burra.
Shifra e tij mund të jetë jashtëzakonisht e ekzagjeruar, pasi do të ishte e pamundur që kaq shumë njerëz të punonin njëkohësisht në kantierin e piramidës. Por nuk ka dyshim se në çdo fazë të ngritjes së piramidave nevojiteshin mijëra punëtorë.
Autorët e lashtë besonin se piramidat ishin ndërtuar me punën e skllevërve. Por kërkimet arkeologjike po zbulojnë gjithnjë e më shumë për punëtorët, për mënyrën si jetonin dhe vdisnin, si edhe për mënyrën si ngriheshin piramidat.
Megjithëse faraoni, me pushtetin e tij të ngjashëm me atë të një perëndie, mund t’i urdhëronte nënshtetasit të bënin gjithçka, punëtorët e piramidave ishin njerëz të lirë, të ushqyer mirë dhe të strehuar me shpenzimet e shtetit. Janë zbuluar fshatra të ndërtuara posaçërisht për strehimin e tyre, së bashku me një pasuri tekstesh në papirus dhe sendesh personale të njerëzve që jetonin aty.
Për të ndërtuar një piramidë, fillimisht duhet të mbledhësh fuqinë punëtore. Vlerësimet moderne për numrin e njerëzve të nevojshëm për ndërtimin e Piramidës së Madhe ndryshojnë, por ka të ngjarë të ketë pasur një bërthamë prej rreth 4.000 mjeshtërish të punimit të gurit dhe punëtorësh të guroreve.
Ata mund ta ndërtonin një piramidë brenda rreth 20 vjetëve, por do të kishin nevojë për mbështetjen e afro 20.000 njerëzve të tjerë, që tërhiqnin blloqet e gurit, përgatisnin të gjitha pajisjet e nevojshme dhe siguronin ushqimin e punëtorëve. Ky ishte një numër i konsiderueshëm, në një kohë kur popullsia e Egjiptit ishte ndoshta dy deri në tre milionë banorë. Nevojiteshin gjithashtu shumë administratorë dhe arkitektë, që projekti të ecte sipas afateve.
Në atë periudhë, popullsia e Egjiptit merrej kryesisht me bujqësi. Por për shkak të regjimit të Nilit, një pjesë e madhe e saj nuk mund të punonte për muaj të tërë. Përmbytja e përvitshme e Nilit ishte e domosdoshme për bujqësinë, sepse shpërndante dhe pjellor nëpër fusha. Megjithatë, kur niveli i lumit ishte i lartë, puna në tokë bëhej e pamundur.
Këta punëtorë që mbeteshin përkohësisht pa punë mund të angazhoheshin në projekte mbretërore, si piramidat, si një detyrim ndaj faraonit. Meqë faraoni konsiderohej gjysmëhyjnor, punëtorët mund ta shihnin punën për varrin e tij edhe si një akt fetar, që synonte të siguronte vazhdimësinë e begatisë së Egjiptit.
Piramidat: si përgatitej terreni dhe transportoheshin gurët?
Për të nisur ndërtimin e një piramide, fillimisht duhej pastruar vendi. Pas fundosjes katastrofike të terrenit në piramidën e Meidumit, ndërtuesit u kujdesën që të ndërtonin drejtpërdrejt mbi bazën shkëmbore. Terreni duhej matur, shënuar dhe niveluar.
Duket se kjo arrihej duke hapur një rrjet kanalesh në sipërfaqen e zgjedhur dhe duke i mbushur me ujë. Më pas shkëmbi mund të hiqej deri në nivelin e ujit, për të siguruar që sipërfaqja të ishte e rrafshët.
Pastaj duhej ndërtuar bërthama qendrore e piramidës. Në rastin e Piramidës së Madhe të Gizës, struktura kryesore përbëhet nga rreth 2,3 milionë blloqe guri gëlqeror, secili me peshë prej disa tonësh. Pasi ato vendoseshin në pozicion, shtohej një veshje prej guri gëlqeror të bardhë e të lustruar.
Dimë shumë për mënyrën si nxirrej ky gur i bardhë i veçantë dhe si transportohej drejt piramidave, falë zbulimit të jashtëzakonshëm të papirusit më të vjetër të shkruar. I njohur si “Ditari i Mererit”, ai regjistron veprimtarinë e një mbikëqyrësi punimesh të quajtur Merer, duke treguar si nxirrej guri gëlqeror i bardhë dhe si transportohej me varka përgjatë Nilit drejt Piramidës së Madhe në Gizë.
Nga ky zbulim dimë se Mereri drejtonte një grup prej rreth 40 varkëtarësh, të cilët transportonin afro 200 blloqe në muaj nga guroret drejt piramidave. Kërkimet e fundit kanë zbuluar se 31 piramida ndodhen përgjatë një dege të Nilit që tashmë është tharë. Kjo sugjeron se blloqet transportoheshin përmes ujit deri shumë pranë kantierit të ndërtimit.
Mund të hedhim një vështrim edhe në jetën e atyre që zhvendosnin gurët e piramidave, falë mbishkrimeve që lanë në vende të vështira për t’u arritur. Prej tyre dimë se grupet e punëtorëve që ndërtuan piramidat i vinin vetes emra si “Miqtë e Khufut” ose “Pijanecët e Menkaurës”.
Në majë vendosej një gur përmbyllës, i quajtur “piramidion”. Ndonjëherë ky gur vishej me ar, argjend ose bakër, që të shkëlqente duke pasqyruar dritën e diellit. Piramidioni kishte një domethënie të veçantë, sepse lidhej me gurin Benben të përmendur në besimin egjiptian. Sipas rrëfimeve, guri Benben ishte toka e parë që u ngrit mbi ujërat zanafillore.
Shembuj të tillë janë gjetur edhe mbi varret e individëve privatë, çka sugjeron se të gjithë dëshironin të lidheshin me gurin Benben. Ata të faraonëve ishin thjesht më madhështorë se shumica e të tjerëve.
Piramidat dhe misteri i ngritjes së blloqeve
E gjithë kjo punë me gurin, përfshirë nxjerrjen e blloqeve në gurore, kryhej me vegla të thjeshta prej guri, druri dhe bakri. Për të ndërtuar piramidat nevojiteshin fuqi njerëzore dhe durim; kjo është thuajse gjithçka që mund të thuhet me siguri për ndërtimin e tyre. Njerëzit e lashtësisë ishin po aq të pasigurt për mënyrën si ishin ndërtuar sa studiuesit e sotëm.
Si transportoheshin blloqet deri në majë të piramidës?
Pa vinça, ndërtuesit nuk mund t’i ngrinin gurët drejtpërdrejt nga një nivel në tjetrin. Me shumë gjasë ndërtoheshin rampa të mëdha, në mënyrë që blloqet të tërhiqeshin mbi slita, por edhe forma e këtyre rampave mbetet objekt debati.
A kishte një rampë të vetme të gjatë, që shtrihej nga piramida drejt terrenit përreth, apo një rampë që mbështillej në formë spiraleje përgjatë faqeve të saj? Është hedhur edhe ideja se brenda strukturës së piramidës ndërtoheshin rampa të brendshme.
Autorit të lashtë Diodor të Siçilisë i kishin thënë se rampat bëheshin prej kripe dhe se, pasi përfundonte ndërtimi, lumi devijohej për t’i tretur e zhdukur. Diodori nuk e besonte këtë shpjegim.
Sido që të funksiononte, sistemi duhej të ishte efikas. Që Piramida e Madhe të ndërtohej për 20 vjet, do të duhej të vendosej një bllok çdo pesë minuta, nëse ekipet punonin pa ndërprerje, ditë e natë.
Megjithatë, ndërtimi i piramidave ka një sekret që e bën punën më të lehtë sa më shumë ato ngrihen, dhe ky buron nga forma e tyre gjeometrike. Meqë piramidat ngushtohen drejt majës, çdo nivel kërkon shumë më pak blloqe se ai poshtë tij.
Kur një piramidë ka arritur një të tretën e lartësisë së saj të përgjithshme, janë vendosur dy të tretat e numrit të përgjithshëm të blloqeve. Kur ka arritur gjysmën e lartësisë, pothuajse 90 për qind e blloqeve janë tashmë në vend.
Piramidat përballë grabitësve dhe shkatërrimit
Piramidat ishin ndërtuar si vende të përjetshme prehjeje për faraonët. Në këtë mision, ato dështuan. Të gjitha u plaçkitën që në lashtësi dhe të gjithë sarkofagët që dikur mbanin mumiet e faraonëve brenda tyre janë bosh.
Strukturat gjigante të piramidave përbënin një objektiv tepër joshës për grabitësit e varreve, të cilët e dinin mirë se çfarë thesaresh duhej të gjendeshin brenda tyre.
Dhomat e varrimit brenda piramidave janë sot kryesisht të zbrazëta dhe sarkofagët e tyre prej guri nuk mbajnë asgjë më shumë se pluhur. Mbetjet njerëzore që janë zbuluar shpesh i përkasin një kohe shumë më të vonshme ose përbëhen nga copëza fare të vogla kockash. Grabitësit e dinin se brenda fashave të mumies së një faraoni gjendeshin hajmali prej ari dhe i shqyenin trupat për t’i marrë.
Sundimtarët e mëvonshëm zgjodhën të varroseshin në varre nëntokësore më pak të dukshme, në përpjekje për t’i shpëtuar kësaj plaçkitjeje pas vdekjes.
Megjithëse piramidat ishin krijuar si vende me rëndësi të shenjtë, kalimi i kohës bëri që banorët vendas të mos i shihnin më me të njëjtin nderim. I gjithë ai gur gëlqeror i bardhë e vezullues u konsiderua tepër i vlefshëm për t’u lënë në varre të vjetra. Ai u hoq dhe u ripërdor në ndërtime të tjera, duke lënë vetëm disa mbetje të shpërndara që na japin një ide se sa madhështore dukeshin dikur piramidat.
Piramidat: fundi i epokës së artë dhe sekretet që mbeten
Epoka e artë e ndërtimit të piramidave përfundoi në shekullin XVI para erës sonë.
Piramida e Ahmosit sot është pak më shumë se një pirg gurësh të papërpunuar dhe nuk dëshmon as projektimin elegant, as punën e jashtëzakonshme të Piramidës së Madhe, të ndërtuar gati një mijë vjet më herët.
Në të vërtetë, ajo u ndërtua duke grumbulluar një masë gurësh e mbetjesh dhe duke e mbuluar me një shtresë të jashtme guri gëlqeror. Kur kjo shtresë u hoq më vonë për t’u përdorur në ndërtesa të tjera, piramida thjesht u shpërbë.
Duket se piramidat ishin bërë një luks që Egjipti nuk mund t’ia lejonte më vetes. Edhe rrënojat e piramidave të tilla mund të na tregojnë shumë për historinë e vërtetë të Egjiptit të lashtë, duke zbuluar përmasat e fuqisë punëtore dhe të burimeve që një faraon mund të vinte në shërbim të tij.
Dhe piramidat kanë ende shumë sekrete për të zbuluar. Në vitin 2023, shkencëtarët përdorën muonet, grimca që krijohen kur rrezet kozmike godasin atmosferën, për të zbuluar një dhomë të madhe në thellësi të Piramidës së Madhe. Piramidat mund të jenë të lashta, por gjithmonë kanë diçka të re për të na zbuluar. / bota.al