Si dinastia Çin krijoi një fuqi të madhe nga copëzat e Shteteve Ndërluftuese. Kështu u krijua perandoria e parë kineze
Kulmi i historisë së Kinës së lashtë nisi me ngjitjen në fron të një princi adoleshent, me bekimin e nënës së tij.
Mbretëria Çin, e cila nuk kishte dalje në det, ndodhej në një pikë vendimtare tani që i riu Ying Zheng, vetëm 13 vjeç, ishte në krye të qeverisjes. Por, në të vërtetë, djali, sepse ai ishte pa dyshim ende një fëmijë, ishte thjesht figura përfaqësuese e një regjence me kufij të papërcaktuar qartë, të ushtruar bashkërisht nga nëna e tij, mbretëresha, dhe nga ajo figurë dinake e keqkuptuar pas fronit: ministri Lu Buwei. Për mbretin adoleshent, këta dy njerëz vështirë se mund të ishin më të ndryshëm nga njëri-tjetri.
Vetë Lu Buwei, pavarësisht qëndrimit të tij prej njeriu me prejardhje fisnike dhe të rafinuar, ishte një administrator profesionist, nga ata që lulëzuan gjatë viteve të trazirave në Kinë, mes shtatë mbretërive rivale. Por Lu Buwei zhduket nga burimet historike sapo Ying Zheng arrin moshën madhore, ashtu si edhe nëna mbretëreshë, dhe shfaqet një figurë e re, rëndësia e së cilës është nënvlerësuar rëndë: shkruesi dhe sofisti i shkëlqyer, një i mbrojtur i vetë Lu Buweit, enigmatiku Li Si.
Ndoshta është me vend që rrëfimit për bashkuesin e famshëm të Kinës, të frikshmin Çin Shi Huang, siç do të njihej më vonë Ying Zheng, t’i jepet një drejtim tjetër dhe vëmendja të përqendrohet te këshilltari i tij që vepronte në hije, Li Si. Oborri i mbretërisë Çin ishte i sofistikuar dhe i zoti në përballimin e rivaliteteve mes shtatë mbretërive gjatë epokës së Shteteve Ndërluftuese. Në atë kohë, administrata dhe praktikat e rrënjosura prej kohësh mundësonin qeverisjen e shoqërive të mëdha, pavarësisht se kush sundonte si sovran.
Mungesa e unitetit kombëtar nuk e pengoi lulëzimin e kulturës kineze; gjatë 500 viteve pa një perandori të bashkuar, lindën filozofitë e mëdha dhe u shkruan vepra letrare që i qëndruan kohës. Si në politikë, ashtu edhe në strategji, Periudha e Pranverës dhe Vjeshtës dhe Epoka e Shteteve Ndërluftuese (770–221 p.e.s.) i lanë botës vepra klasike si Tao Te Ching dhe përsiatjet e Sun Tzu-së mbi strategjinë.
Sa për Li Si-në, për të cilin dihet pak, ai ishte një intelektual që përpiqej të fitonte përkrahje në oborrin mbretëror të Çin-it, i cili gjendej në vështirësi.
Çin-i ekzistonte nën hijen e dinastisë Zhou, dikur mbizotëruese, e cila ishte dobësuar pas disa qindra vjetësh luftërash kundër nomadëve të stepave veriore dhe mbretërive rivale. Këta nomadë, të cilësuar padrejtësisht si barbarë, ishin blegtorët Xiongnu, ose Hsiung Nu, të cilët tregtuan për shekuj me mbretëritë kineze, por nisnin luftë kur ndërpritej ky shkëmbim fitimprurës. Si pasojë e këtij cikli, shoqëria feudale kineze u riorganizua nën pushtetin e mbretërve që mbështeteshin te ushtritë e drejtuara nga aristokratë të rangut të ulët.
Me kalimin e kohës, shteti i hershëm Zhou i shekullit VIII p.e.s., ashtu si shteti Shang përpara tij, u rraskapit dhe pothuajse falimentoi.
Si një Henry Kissinger i botës së lashtë, Li Si lulëzoi përkrah një figure të fuqishme që merrte vendime vendimtare. Duke ndjekur shembullin e reformave të mbretërisë Çin të shekullit IV p.e.s., të cilat thjeshtuan procedurat administrative dhe shfuqizuan feudalizmin për të rekrutuar më shumë ushtarë, Li Si nuk humbi kohë për ta shtyrë princin dhe mbretërinë drejt një lufte të zgjatur me mbretërinë fqinje Zhao. Gjatë dy dhjetëvjeçarëve, ndikimi i tij hapi rrugën për një epokë të re. Njëra pas tjetrës, mbretëritë Zhao, Yen dhe Chu ranë përballë ushtrive Çin, jo thjesht nga pushtimi me forcë, por përmes përdorimit mjeshtëror të dredhive dhe grushteve të shtetit. Në vitin 221 p.e.s., princi i dikurshëm pa përvojë mori titullin e perandorit mbi gjashtë mbretëritë armike: Çin Shi Huang hyri në faqet e historisë.
Si pasqyrim i drejtimit të përbashkët të perandorisë së re nga Çin Shi Huang dhe kryeministri i tij, Li Si i palodhur, u zbatua një varg reformash të mbështetura te modeli i qeverisjes së Çin-it. Në disa drejtime u vazhduan angazhimet e mbretërive të dikurshme rivale, si projektet ndërtimore që zgjatnin me vite. Kur historianët përmendin shfuqizimin e feudalizmit nga perandoria Çin dhe përpjekjet e perandorit për të njësuar gjuhën e shkruar, monedhat, peshat dhe masat, është e dobishme të kuptohet se përse u ndërmorën fillimisht këto masa.
Për sa i përket shkrimit, një sistem i njësuar u përshtatej pllakëzave drejtkëndëshe të bambusë, të cilat lidheshin së bashku në vëllime, librat e asaj kohe. Meqë bujqit përbënin themelin e shoqërisë dhe të ekonomisë, prodhimet e tyre duhej të mbërrinin në tregje dhe të shiteshin me çmimet e duhura; prandaj u njësuan peshat dhe peshoret. Përkushtimi i skajshëm i Çin-it ndaj rritjes ekonomike kërkonte një rrjet rrugësh kryesore në mbarë vendin, prerjen e monedhave, riprojektimin e qerreve të tërhequra nga gjedhët dhe vazhdimin e punimeve në kanalet që shtriheshin drejt Kinës jugore. Si hap përmbyllës, kryeqytetit Çin, Xianyang-ut, iu shtuan lagje të reja për 120 000 familje të pasura. Asnjë aspekt i jetës publike nuk i shpëtonte vështrimit të shtetit.
HISTORIANI I MADH
Figura e një perandori të vetëm dhe të fuqishëm ishte një prani e qëndrueshme në të kaluarën kineze.
Duke e marrë vitin 221 p.e.s. si pikë vështrimi, mund të shihje 2 000 vjet pas në kohë dhe të dalloje figura mitike, si Huang Di i hershëm, ose Perandori i Verdhë, i cili u dha fiseve të para njohuritë për bujqësinë dhe qeverisjen. Përkundrazi, perandoria Çin, që mbizotëronte në Kinë në fund të shekullit III p.e.s., ishte një superfuqi e padiskutueshme. Nga kryeqyteti Xianyang, perandori ende i ri, që sapo kishte mbushur 38 vjeç, kishte në dispozicion deri në një milion ushtarë. Shumë më të çmuar sesa një ushtri masive ishin nëpunësit e panumërt që kryenin administrimin e përditshëm të këtij projekti qytetërues. Përmasat e tij ishin mahnitëse. Për të siguruar vite të panumërta paqeje, punëtorët u dërguan në veriun e thatë, në skajin e mbretërisë së dikurshme Zhou, për të ndërtuar mure mbrojtëse dhe kulla të ndërlidhura, që së bashku përbënin një «mur të madh». Jashtë kryeqytetit perandorak, pranë malit Li Shan, mijëra njerëz mundoheshin për ndërtimin e mauzoleut të perandorit. Ishte një ndërmarrje e çuditshme: të përgatitej një varr kaq i zbukuruar për një sundim që sapo kishte filluar.
Këto të dhëna formojnë një portret të shkurtër të një njeriu dhe të kohës së tij, të shkruar shumë kohë pas vdekjes së tij. Për 2 000 vjet, njohuritë e përgjithshme për jetën dhe sundimin e Çin Shi Huang-ut përmblidheshin në paragrafët therës të një teksti të vjetër. Historiani Sima Çian, i lindur një çerek shekulli pas shpërbërjes së perandorisë Çin, ishte një anëtar i lartë i administratës së dinastisë Han. Babai i tij kishte mbajtur postin e rëndësishëm të historianit të oborrit, megjithëse ky rol i ngjante më shumë atij të kryeastrologut ose të parashikuesit të fatit. Vetëm në një fazë të mëvonshme të jetës, pasi ishte përjashtuar nga rrethet zyrtare dhe më pas ishte rehabilituar pas një skandali politik, Sima Çian iu përkushtua përfundimit të Shënimeve të Historianit të Madh, ose Shiji. Rezultati ishte një rrëfim epik kombëtar me autoritet të padiskutueshëm, që përshkruante rrjedhën e qytetërimit kinez, të paktën deri në kohën kur jetoi autori.
Megjithatë, rrëfimi i Historianit të Madh ka mangësi. Pikërisht në këtë tekst, me biografitë e përmbledhura të shumë perandorëve dhe të sundimeve të tyre, portreti i Çin Shi Huang-ut si tiran i pamëshirshëm merr përmasa karikatureske. Princit të dikurshëm të Çin-it nuk i bëhet një trajtim i drejtë: Sima Çian vë në dukje hundën e tij të madhe dhe, për habinë e lexuesit, karakterin e tij të lig.
Në përkthim, ai përshkruhet si «një njeri me pak mëshirë, që ka zemrën e një ujku», krahas thumbimeve të tjera përçmuese. Hollësitë e mëtejshme për prejardhjen e perandorit ngjajnë me material për shtypin sensacionalist. Atësia e tij vihet në dyshim, duke u sugjeruar se babai i vërtetë ishte zyrtari intrigant i oborrit, Lu Buwei, lidhja e të cilit me mbretëreshën kishte sjellë në jetë një princ jashtëmartesor. Pikërisht në tekstin e Historianit të Madh përshkruhen mizoritë më të rënda të Çin Shi Huang-ut, nga përballjet e kota me atentatorë të mundshëm deri te masakrimi i intelektualëve.
Si një njollë e errët në historinë perandorake, një debat i ashpër me dijetarë konfucianë gjatë një banketi çoi në një shkatërrim në shkallë të gjerë të teksteve klasike, ose, më saktë, të vëllimeve prej pllakëzash bambuje që mbështilleshin në formë rrotulle. E vërteta e kësaj ngjarjeje ka mbetur prej kohësh e paqartë, por një shpjegim i mundshëm është se Li Si, më shumë sesa perandori, dëshironte të mbyllte çështjet e mbetura pezull në fushatën kundër zotërve feudalë.
Protesta e shtresës së filozofëve në vitin 213 p.e.s. mund të ketë qenë thjesht një pretekst i dobët.
Rrëfimi i Sima Çian-it për perandorin e parë ka rezultuar jashtëzakonisht i dobishëm në një drejtim: përshkrimin e varrimit të Qin Shi Huang-ut brenda një varri madhështor.
Ndërtimi ishte aq i ndërlikuar, sa sarkofagu i perandorit qëndronte mbi një hartë që paraqiste Kinën, ose të paktën pjesët e sunduara nga perandoria tashmë e lëkundur, me dete dhe lumenj ku rridhte merkur.
Sipas Sima Çian-it, vendprehja e perandorit ishte zbukuruar me thesare dhe përmbante galeri ku ishin lënë konkubinat dhe dijetarët e tij të vrarë. Ky mund të ketë qenë një veprim i fundit i djalit të tij intrigant, Wu Hai, sundimi i shkurtër i të cilit pati gjithashtu një fund të turpshëm.
Dëshmitë e deritanishme për të gjithë programin e ndërtimeve funerare, veçanërisht zbulimet arkeologjike përreth mauzoleut që nga vitet 1970, kanë boshllëqe shqetësuese. Nëse rrëfimi i Sima Çian-it është i saktë, ndërtimi i kompleksit zgjati 38 vjet dhe përfshiu deri në 700 000 punëtorë. Mes tyre kishte zejtarë që punuan për një dhjetëvjeçar në furra për të prodhuar në masë figura prej argjile të ushtarëve dhe nëpunësve civilë, krahas skulpturave të tjera prej bronzi. Këto figura njerëzore, të rreshtuara në formacione, qëndronin në kazermat e tyre përreth kompleksit të mauzoleut.
Megjithatë, duke pasur parasysh se perandori vdiq në moshën 49-vjeçare, ndërtimi i mauzoleut do të duhej të kishte filluar kur ai ishte vetëm 11 vjeç, përpara se të merrte drejtimin e mbretërisë Çin. Nëse ishte kështu, përse do të ishte ndërmarrë një ndërtim kaq i kushtueshëm? Një arsye mund të kenë qenë synimet afatgjata të familjes mbretërore, të formësuara tashmë nga të paktën tre breza të brumosur me një ideologji autoritare dhe militariste. Dëshmitë e kësaj prirjeje janë vërtet befasuese.
KOMPLEKSI USHTARAKO-INDUSTRIAL dhe PERANDORIA E PARË KINEZE
Me sa mund të përcaktohet, siti historik më i rëndësishëm i Kinës u zbulua në pranverën e vitit 1974. Disa bujq po përpiqeshin të hapnin një pus në verilindje të Li Shan-it, malit që ngrihet mbi kryeqytetin e lashtë, kur nisën të nxirrnin pjesë të ndryshme gjymtyrësh njerëzore prej argjile dhe fragmente të tjera. Arkeologët që nxituan të shqyrtonin materialet u habitën nga zbulimi. Me pjesët e mbledhura, ata rindërtuan figurat me përmasa reale të dy ushtarëve të epokës Çin. Prej kohësh dihej se statuja të lashta gjendeshin të shpërndara në tokat bujqësore të Xian-it, një qytet historik i shndërruar në qendër industriale. Por ajo që arkeologët përcaktuan shpejt ishte vendndodhja e ushtrisë së famshme prej terrakote, dikur të rreshtuar jashtë kompleksit të mauzoleut dhe katër pjesëve të tij: varrit dhe pallatit, qytetit të brendshëm, qytetit të jashtëm dhe territorit përreth.
Pasi zbuluan me kujdes disa qindra ushtarë rreth gjashtë metra nën tokë, puna graduale, e ndarë mes ruajtjes dhe kërkimit, nxori në dritë edhe 4 000 figura të tjera dhe një mori mahnitëse armësh e sendesh të vogla zbukurimi. Statujat mbanin armë të vërteta, varrosja rastësore e të cilave i kishte ruajtur të mprehta tehet dhe majat e shigjetave. U vlerësua se formacionet e ushtrisë prej terrakote jashtë kompleksit të mauzoleut përmbanin gjithsej më shumë se 8 000 figura, vetëm gjysma e të cilave ishte nxjerrë në dritë në tri zona të mirëmbajtura me kujdes.
Mrekullia e ushtrisë prej terrakote plotëson dëshmitë historike, herë-herë të pamjaftueshme, për perandorinë Çin. Pikërisht te këto statuja, të veshura me pajisjet e standardizuara të kohës, trashëgimia e Çin-it duket sikur merr jetë më vete. Në fund të fundit, pasi u pastruan nga dheu, statujat e shqyrtuara nga arkeologët ruanin ende ngjyrat origjinale të kohës kur ishin krijuar, 2 000 vjet më parë. Çdo fytyrë ishte vërtet e veçantë dhe është përcaktuar se individualiteti i çdo ushtari ishte i qëllimshëm: ushtarët qëndronin gatitu, ndërsa zejtarët riprodhonin tiparet e tyre në një kallëp në formën e kokës njerëzore. Pas përfundimit të saj, duart dhe busti montoheshin dhe më pas bashkoheshin me një palë këmbë të forta. Statuja piqej derisa të ngurtësohej dhe pastaj lyhej me llak; armët vendoseshin në fund.
Njohuritë metalurgjike të farkëtarëve të perandorisë Çin dëshmohen nga objektet e ruajtura, të cilat u mbijetuan gjithë sendeve të tjera të dëmtuara nga gërryerja ose neglizhenca njerëzore. Këto dëshmi janë mbledhur për dhjetëvjeçarë, si nga qerret e varrosura bashkë me formacionet prej terrakote, ashtu edhe nga armatimet e tyre. Punimet prej bronzi dhe hekuri të mbledhura deri më sot janë aq të shumta, sa të bëjnë të mendosh nëse Çin-ët kishin arsye për ta ushqyer iluzionin e lavdisë së tyre të përjetshme. Asgjë që merrnin përsipër nuk e bënin në përmasa të vogla.
Pikërisht duke vëzhguar këta ushtarë të përjetësuar del në pah, në mënyrë mbresëlënëse, risia e madhe e perandorisë Çin, përtej reformave të zakonshme të imponuara nga burokracia perandorake. Çin-i kishte një makineri të stërmadhe luftarake, ku përfshiheshin miliona njerëz, qoftë si rekrutë, qoftë si zejtarë të aftë që drejtonin fonderitë dhe punishtet ku prodhoheshin pajisjet e panumërta që kërkonte një institucion kaq shkatërrues. Arkeologët e sotëm vlerësojnë se përreth varrit të perandorit gjenden të shpërndara 40 000 shigjeta prej bronzi.
Një mrekulli e vërtetë e kësaj periudhe, në fakt një produkt i epokës së Shteteve Ndërluftuese, ishte harku mekanik i përsosur nga Çin-i. Pamja e tij e thjeshtë, modeli i tij vazhdoi të përdorej në Kinë edhe për mijëra vjet, nuk e zbulon fuqinë e tij vdekjeprurëse. Duke përdorur formën e harkut të përbërë që mbanin harkëtarët kalorës, kjo armë e bashkonte harkun me një trup të zgjatur, me një kanal të vetëm në mes për të vendosur një shigjetë të shkurtër ose të zakonshme. Pasi mbushej, arma e lëshonte shigjetën duke shtypur një mekanizëm këmbëze prej bronzi.
Sipas rrëfimit të vetë Sima Çian-it në kronikën e Historianit të Madh, dinastisë Han që po ngrihej nga viti 205 p.e.s. e tutje, ndërsa oborri Çin ishte shuar dhe rrënuar, iu desh të zhvillonte sërish një luftë rajonale kundër «barbarëve» Xiongnu të veriut. Por këtë herë, në radhët e armikut kishte harqe mekanike për 300 000 burra. Nëse ky përshkrim merret si i mirëqenë, Qin-i dhe rivalët e tij kishin një tepricë armatimi të pakrahasueshme me çdo vend tjetër të botës.
NEKROPOLI SOT
Vdekja e Çin Shi Huang-ut në vitin 210 p.e.s. ishte e papritur dhe pikëlluese. Teksa po i afrohej të pesëdhjetave, i rënduar nga detyrat administrative të perandorisë, ai u sëmur në karrocën e tij gjatë një udhëtimi të gjatë inspektimi të veprave publike. Këto udhëtime, të ndërmarra për herë të parë në vitin 219 p.e.s., nuk ishin aspak një luks i panevojshëm. Ato shërbenin për të promovuar kultin e personalitetit të tij dhe njëkohësisht për të zgjidhur problemet e projekteve të largëta infrastrukturore. Vdekja e papritur vuri në lëvizje intrigantët brenda rrethit të tij më të ngushtë. Për ministrin Li Si, duhej ruajtur dukja sikur gjithçka vazhdonte normalisht, në mënyrë që Xianyang-u të shmangte një grusht shteti ose një luftë për pushtet mes princave. Siç rrëfen Historiani i Madh, shoqëruesit e perandorit shkuan deri në masa qesharake për ta fshehur vdekjen përpara se të mbërrinin në kryeqytet.
Plane edhe më të errëta thuri princi Wu Hai, një nga djemtë e perandorit me më pak të drejta mbi fronin, i cili kurdisi një mashtrim vdekjeprurës kundër vëllait të tij më të madh dhe trashëgimtarit të ligjshëm. Një letër e falsifikuar mbërriti me ngut në kryeqytet, duke urdhëruar trashëgimtarin dhe ndihmësin e tij të besuar të kryenin vetëvrasje. Me sa duket, e gjithë kjo gjakderdhje u krye me dijeninë dhe miratimin e plotë të kryeeunukut Zhao Gao. Por ende asgjë nuk ishte zgjidhur. Ndërsa princi i hapte rrugën vetes drejt fronit, vëllezërit dhe motrat e tij, pothuajse tri duzina gjithsej, u vranë dhe, përfundimisht, u eliminua edhe vetë Li Si bashkë me familjen e tij.
Në përputhje me traditën moralizuese të rrëfimit kinez, Li Si pati një fund të tmerrshëm: gjatë një ekzekutimi publik, trupin ia sharruan për së gjati, ndonëse nuk ka prova se kjo ndodhi. Ndëshkimi i merituar priste edhe tradhtarin Zhao Gao dhe perandorin e ri. Pas vetëm pak vjetësh sundimi si perandori i ligjshëm Çing Er Shi, kryengritësit pushtuan Xianyang-un dhe e rrëzuan nga froni. Edhe ai pësoi një hakmarrje të tmerrshme.
Por rënia e Çin-it ishte vetëm një ndërprerje përpara shfaqjes së një regjimi të ri perandorak.
Dy zyrtarë luftuan për pushtetin perandorak në një luftë të shkurtër civile dhe fitues doli Liu Bang, një nëpunës civil karriere. Duke marrë titullin Perandori Gaozu, ai hapi epokën Han, por u përball me vështirësitë e zakonshme të shtetndërtuesve: me të njëjtat probleme që njerëz të ditur si Lu Buwei dhe Li Si kishin kaluar jetën duke u përpjekur t’i zgjidhnin. Administrata dhe punët publike duhej të vazhdonin, ndërsa ushtria duhej të mbahej në këmbë. Në veri shpërtheu një luftë e tmerrshme rajonale, atje ku Xiongnu-t kishin grumbulluar fuqi për pothuajse 20 vjet. Shteti Han u vu menjëherë në provë dhe, nga shekulli II p.e.s. e tutje, luftërat e zgjatura me «barbarët» e veriut shërbyen si justifikim për një perandori hegjemonike. Mendohet se kërcënimi Xiongnu u zbut vetëm në vitin 54 p.e.s., ndërsa dinastia Han vijoi rrugën e saj me vështirësi edhe për rreth 200 vjet të tjera.
Edhe pse Çin-ët u mënjanuan, shtyllat që kishin ngritur mbetën. Gjuha zyrtare dhe sistemi i shkrimit vazhduan të përdoreshin, ashtu si edhe arsimimi i nivelit të lartë që kërkohej nga nëpunësit civilë. Planifikimi i projekteve gjigante ndërtimore mbeti një tipar i përhershëm në çdo shekull që pasoi. Bujqit dhe ngastrat e tyre të tokës së punueshme mbetën baza e një jete të mirëfilltë kombëtare, ndërsa dinastive të mëvonshme iu desh të përballeshin me barrët financiare dhe çështjet e mirëqenies që sillte ky sistem ekonomik.
Më e çuditshmja ishte se, pavarësisht kalimit të mijëvjeçarëve, Çin-ët e mposhtur e ruajtën nekropolin e tyre. Varri i perandorit të parë, që përmbante pasuri mahnitëse për imagjinatën, mbeti i paprekur. Bujqit që mezi siguronin jetesën në ngastrat përreth malit Li Shan nuk u morën kurrë me eksplorimin e kodrinës së mistershme të mbuluar me pemë. As mbetjet e shpërndara të statujave të ndryshme nuk nxitën debate. Ndërsa rojat e vendprehjes së perandorit mbeteshin të palëvizshme, koha ecte përpara dhe stinët e mbuluan madhështinë e dikurshme të kompleksit të varrit, derisa ajo pothuajse u zhduk plotësisht. Të përcjella nga një dinasti te tjetra, përmbledhjet e Sima Çian-it për jetët e perandorëve kaluan përmes epokash të trazuara dhe ngjarjesh të mëdha, qoftë dramës mes tri mbretërive rivale, qoftë revolucionit industrial që përfshiu dinastinë Tang.
Dashuria e kinezëve për letërsinë artistike dhe teatrin e përjetësoi tiraninë e Çin Shi Huang-ut dhe krimet e tij skandaloze, pa u shqetësuar për provat. Miti i bashkimit kombëtar të imponuar nga sundimtarë me dorë të fortë gjeti jehonë te kinezët e shekujve XIX dhe XX. Kur Kina kaloi nën sundimin komunist në vitin 1949, historia e perandorisë Çin u përdor si për të kritikuar, ashtu edhe për të lavdëruar diktaturën. Që nga vitet 2000, është bërë popullor nderimi dhe përkujtimi i Çin Shi Huang-ut si një shpëtimtar largpamës, ndonëse me të meta morale, në vend që të shihet si një figurë e ligë e historisë. Kompleksi i tij i varrimit mbetet ashtu siç ishte 2 000 vjet më parë: disi i veçuar dhe i mbështjellë në legjendë. Atje ai prehet i varrosur, i humbur në kohë, por jo në kujtesë. / bota.al