Aleksandri i Madh: Historia e mbretit që ndryshoi botën e lashtë. Jeta, pushtimet dhe vdekja misterioze të çlirimtarit që u shndërrua në Mbret të Mbretërve
Nga Joshua J. Mark
Aleksandri III i Maqedonisë, i njohur më mirë si Aleksandri i Madh (lindur më 21 korrik 356 p.e.s. – vdekur më 10 ose 11 qershor 323 p.e.s.; mbretëroi në vitet 336–323 p.e.s.), ishte biri i mbretit Filipi II të Maqedonisë (mbretëroi në vitet 359–336 p.e.s.). Ai u bë mbret pas vdekjes së të atit, në vitin 336 p.e.s., dhe më pas pushtoi pjesën më të madhe të botës së njohur në kohën e tij.
Ai njihet si “i Madh” si për gjenialitetin ushtarak, ashtu edhe për aftësitë diplomatike në marrëdhëniet me popullsitë e rajoneve që pushtoi. Njihet gjithashtu për përhapjen e kulturës, gjuhës dhe mendimit grek nga Greqia, përmes Azisë së Vogël, Egjiptit dhe Mesopotamisë, deri në Indi. Kështu ai i hapi udhën periudhës helenistike (323–31 p.e.s.), gjatë së cilës katër prej gjeneralëve të tij, pasardhësit e njohur si Diadokët, vazhduan, mes luftërave për epërsi, politikën e ndërthurjes së kulturës greke (helenistike) me kulturat e Lindjes së Afërt. Ai vdiq nga shkaqe të panjohura në vitin 323 p.e.s., pa emëruar qartësisht një pasardhës (ose, sipas disa rrëfimeve, zgjedhja prej tij e komandantit Perdika u shpërfill), dhe perandoria që kishte ndërtuar u nda mes Diadokëve.
Fushatat e Aleksandrit u bënë legjendare pas vdekjes së tij. Ato ndikuan në taktikat dhe karrierat e gjeneralëve të mëvonshëm grekë e romakë dhe frymëzuan biografi të shumta, të cilat i atribuonin një status pothuajse hyjnor. Historianët modernë përgjithësisht kanë mbajtur një qëndrim më kritik ndaj jetës dhe karrierës së tij sesa rrëfimet e hershme. Kjo shihet, për shembull, në kritikat ndaj shkatërrimit të Persepolit dhe trajtimit të banorëve të Tirit. Megjithatë, të paktën mes studiuesve perëndimorë, vlerësimi i përgjithshëm i trashëgimisë së tij mbetet kryesisht pozitiv, dhe ai vazhdon të jetë një nga figurat më të njohura të historisë botërore.
Aleksandri i Madh: Historia e mbretit që ndryshoi botën e lashtë
Kur ishte i vogël, Aleksandri mësoi të luftonte dhe të kalëronte nga Leonida i Epirit, një i afërm i nënës së tij, Olimpias. Ai u stërvit gjithashtu të duronte vështirësi, si marshimet e detyruara. I ati, Filipi, dëshironte të formonte një mbret të ardhshëm të kulturuar, ndaj punësoi Lisimakun e Akarnanisë për t’i mësuar djalit leximin, shkrimin dhe interpretimin në lirë. Ky edukim i nguliti Aleksandrit një dashuri të përjetshme për leximin dhe muzikën.
Në moshën 13 ose 14-vjeçare, Aleksandri u njoh me filozofin grek Aristotelin (384–322 p.e.s.), të cilin Filipi e punësoi si mësues privat. Ai studioi me Aristotelin deri në moshën 16-vjeçare. Thuhet se të dy vazhduan të shkëmbenin letra gjatë fushatave të mëvonshme të Aleksandrit, ndonëse dëshmitë për këtë janë anekdotike.
Aleksandri i Madh, biri i epirotes, që shkoi përtej kufijve të botës
Ndikimi i Aristotelit u pasqyrua drejtpërdrejt në mënyrën se si Aleksandri sillej më vonë me popujt e pushtuar: ai nuk ua impononte kulturën greke banorëve të rajoneve të ndryshme, por ua prezantonte atë, njësoj siç Aristoteli u mësonte nxënësve të vet. Ndikimi i Leonidës mund të shihet te qëndrueshmëria dhe forca fizike e Aleksandrit gjatë gjithë jetës, si edhe te zotësia e tij me kuajt. Thuhet se ai zbuti kalin “e pazbutshëm” Bukefalin kur ishte vetëm 11 ose 12 vjeç.
Edhe pse mësuesit ndikuan thellë tek ai, Aleksandri dukej sikur ishte i destinuar për madhështi që nga lindja. Para së gjithash, ai kishte një baba arritjet e të cilit kishin hedhur themele të forta për suksesin e tij të mëvonshëm. Historiani Diodori i Sicilisë vëren:
Gjatë 24 viteve të mbretërimit të tij si mbret i Maqedonisë, të cilin e nisi me burimet më të kufizuara, Filipi e ngriti mbretërinë e vet në fuqinë më të madhe të Evropës… Ai projektoi rrëzimin e Perandorisë Persiane, zbarkoi forca në Azi dhe po çlironte bashkësitë helene kur e ndërpreu Fati. Megjithatë, la trashëgim një organizim ushtarak aq të madh e cilësor, sa i biri, Aleksandri, mundi ta përmbyste Perandorinë Persiane pa pasur nevojë për ndihmën e aleatëve. Këto arritje nuk ishin vepër e Fatit, por e forcës së karakterit të tij, sepse ky mbret dallohet mbi të gjithë të tjerët për aftësinë ushtarake, guximin vetjak dhe shkëlqimin intelektual. (Libri XVI, kapitulli 1)
Ndërsa ndikimi i të atit mbi të është i qartë, vetë Aleksandri zgjodhi ta shihte suksesin e tij si diçka të paracaktuar nga forcat hyjnore. Ai e quante veten bir të Zeusit, duke pretenduar kështu statusin e një gjysmëperëndie. E lidhte prejardhjen e tij me dy heronjtë e parapëlqyer të lashtësisë, Akilin dhe Herakliun, dhe e modelonte sjelljen sipas tyre. Këtë besim në natyrën e tij hyjnore ia kishte ngulitur Olimpia, e cila i kishte thënë se kishte lindur nga një ngjizje e virgjër, pasi ajo ishte mbarsur mrekullisht nga vetë Zeusi.
Lindja e tij lidhej me shenja dhe mrekulli të mëdha, si një yll i ndritshëm mbi Maqedoni atë natë dhe shkatërrimi i Tempullit të Artemidës në Efes. Plutarku shkruan:
Aleksandri lindi në ditën e gjashtë të muajit Hekatombaion, të cilin maqedonasit e quajnë Loos, pikërisht atë ditë kur u dogj tempulli i Dianës në Efes. Hegesia i Magnezisë e shfrytëzon këtë rast për një shaka aq të ftohtë, sa mund ta kishte shuar zjarrin: tempulli, thotë ai, mori flakë ndërsa zonja e tij mungonte, sepse po ndihmonte në lindjen e Aleksandrit. Të gjithë falltarët lindorë që ndodheshin atëherë në Efes, duke e parë rrënimin e tempullit si paralajmërim të një fatkeqësie tjetër, vraponin nëpër qytet, godisnin fytyrat dhe thërrisnin se ajo ditë kishte sjellë në jetë dikë që do të ishte fatal dhe shkatërrimtar për gjithë Azinë. (Jeta e Aleksandrit, I).
Në orakullin e Sivës, Aleksandri u shpall bir i perëndisë Zeus-Amon.
Megjithëse lindja e tij është dokumentuar mirë nga historianët, për rininë e tij dihet pak, përtej rrëfimeve për pjekurinë e parakohshme — thuhet se në moshën shtatëvjeçare pyeste dinjitarët që vizitonin oborrin për kufijtë dhe fuqinë e Persisë — mësuesve dhe miqve të fëmijërisë. Miqtë e tij Kasandri (rreth 355–297 p.e.s.), Ptolemeu (rreth 367–282 p.e.s.) dhe Hefestioni (rreth 356–324 p.e.s.) do të mbeteshin shokë të tij gjatë gjithë jetës dhe gjeneralë në ushtrinë e tij.
Kalisteni (rreth 360–327 p.e.s.), një tjetër mik, ishte stërnip i Aristotelit dhe erdhi në oborrin maqedonas bashkë me filozofin. Ai do të bëhej historian i oborrit dhe do ta shoqëronte Aleksandrin në fushata. Hefestioni mbeti miku i tij më i ngushtë e më i dashur gjatë gjithë jetës dhe zëvendëskomandant i ushtrisë. Për rininë e Aleksandrit, historiani Worthington shkruan se ai «duhet të jetë edukuar në shtëpi, siç ishte zakoni në Maqedoni, dhe duhet të jetë mësuar të shohë (e më pas të marrë pjesë në) garat e pijes që ishin pjesë e jetës së oborrit maqedonas». Përtej kësaj, “ne dimë çuditërisht pak për fëmijërinë e Aleksandrit”.
Beteja e Keronesë dhe fillimi i pushtimeve
Aftësia ushtarake e Aleksandrit u vu re për herë të parë në Betejën e Keronesë, në vitin 338 p.e.s. Ndonëse ishte vetëm 18 vjeç, ai ndihmoi në kthimin e rrjedhës së betejës drejt fitores vendimtare maqedonase, e cila mposhti qytet-shtetet aleate greke. Kur Filipi II u vra në vitin 336 p.e.s., Aleksandri mori fronin. Me qytet-shtetet greke tashmë të bashkuara nën sundimin maqedonas pas Keronesë, ai nisi fushatën e madhe që i ati kishte planifikuar: pushtimin e Perandorisë së fuqishme Persiane. Worthington shprehet:
Homeri ishte bibla e Aleksandrit dhe ai mori me vete në Azi botimin e përgatitur nga Aristoteli… Gjatë fushatave, Aleksandri kërkonte gjithnjë të mësonte gjithçka që mundej për rajonet nëpër të cilat kalonte. Ai shoqërohej nga një grup shkencëtarësh që regjistronin dhe analizonin këtë informacion, nga botanika, biologjia, zoologjia dhe meteorologjia deri te topografia. Dëshira e tij për të mësuar dhe për ta regjistruar informacionin sa më shkencërisht ka gjasa të ketë buruar nga mësimet dhe entuziazmi i Aristotelit.
Me një ushtri maqedonase prej 32,000 këmbësorësh dhe 5,100 kalorësish, Aleksandri kaloi në Azinë e Vogël në vitin 334 p.e.s. për të nisur pushtimin e Perandorisë Persiane Akemenide. Në maj, ai mundi ushtrinë persiane të udhëhequr nga satrapët në Betejën e Granikut. Po atë vit, ai «çliroi» — siç e quante vetë pushtimin — qytetet Sardë dhe Efes nga sundimi persian, përpara se të vazhdonte drejt qyteteve të tjera të Azisë së Vogël. Në Efes, ofroi të rindërtonte Tempullin e Artemidës, i cili ishte shkatërruar nga një zjarrvënie natën e lindjes së tij, por qyteti e refuzoi gjestin.
Në vitin 333 p.e.s., Aleksandri dhe trupat e tij mundën një forcë më të madhe të mbretit pers Dar III (mbretëroi në vitet 336–330 p.e.s.) në Betejën e Isosit. Më pas, në vitin 332 p.e.s., Aleksandri plaçkiti qytetet fenikase Baalbek dhe Sidon (që ishin dorëzuar), pastaj rrethoi qytetin-ishull të Tirit.
Rrethimi i Tirit dhe pushtimi i Egjiptit
Ai ishte aq i vendosur ta pushtonte qytetin e lashtë të Tirit, sa ndërtoi një rrugëkalim nga toka drejt ishullit për të vendosur mbi të makineritë e rrethimit. Me kalimin e kohës, ky rrugëkalim grumbulloi baltë e dhe, dhe kjo është arsyeja përse Tiri sot është pjesë e tokës kontinentale të Libanit. Për shkak të qëndresës së tyre të vendosur, banorët e qytetit u masakruan dhe të mbijetuarit u shitën si skllevër. Trajtimi i banorëve të Tirit përmendet nga historianët e lashtë dhe modernë si një shembull kryesor i pamëshirshmërisë së Aleksandrit.
Në vitin 331 p.e.s., ai pushtoi Egjiptin, ku themeloi qytetin e Aleksandrisë. Në orakullin e Sivës, në oazin egjiptian me të njëjtin emër, ai u shpall bir i perëndisë Zeus-Amon.
Edhe pse e kishte pushtuar Egjiptin, Aleksandri nuk ishte i interesuar t’u impononte banorëve idetë e veta për të vërtetën, fenë apo sjelljen, për sa kohë ata mbanin vullnetarisht të hapura linjat e furnizimit me ushqime dhe pajisje për trupat e tij. Kjo ishte një pjesë e rëndësishme e aftësisë së tij për të sunduar territore të gjera, që pasardhësit e tij do ta shpërfillnin. Megjithatë, kjo nuk do të thotë se ai nuk i shtypte pa mëshirë kryengritjet apo se ngurronte të asgjësonte brutalisht kundërshtarët. Pasi hartoi planin e qytetit të Aleksandrisë, u largua nga Egjipti drejt Sirisë dhe Mesopotamisë veriore për të vazhduar fushatat kundër Persisë.
Rënia e Persisë: Gaugamela dhe Persepolisi
Në vitin 331 p.e.s., Aleksandri u përball sërish në fushëbetejë me mbretin Dar III, në Gaugamela (e njohur edhe si Beteja e Arbelës). Megjithëse u përball përsëri me forca numerikisht shumë më të mëdha, ai e mundi në mënyrë vendimtare Darin III, i cili iku nga fusha e betejës. Aleksandri më pas mori Babiloninë dhe Suzën, të cilat u dorëzuan pa kushte dhe pa rezistencë. Në dimrin e vitit 330 p.e.s., marshoi drejt Persepolit, ku hasi qëndresë në Betejën e Portave Persiane. Mbrojtja udhëhiqej nga heroi Ariobarzani (386–330 p.e.s.) dhe motra e tij Jutab Ariobarzan (vdekur më 330 p.e.s.), në krye të trupave persiane. Aleksandri i mundi dhe pushtoi Persepolin, të cilin më pas e dogji.
Sipas historianit të lashtë Diodori i Sicilisë (dhe burimeve të tjera antike), ai ndezi zjarrin që shkatërroi pallatin kryesor dhe pjesën më të madhe të qytetit si hakmarrje për djegien e Akropolit gjatë pushtimit pers të Greqisë nga Kserksi, në vitin 480 p.e.s. Thuhej se këtë veprim e nxiti gjatë një feste me shumë pije Taida, e dashura athinase e gjeneralit Ptoleme. Ajo pretendonte se do të ishte një hakmarrje e përshtatshme që qyteti të digjej «nga duart e grave» dhe thuhet se hodhi pishtarin e saj menjëherë pasi Aleksandri hodhi të parin.
Në verën e vitit 330 p.e.s., Dar III u vra nga gjenerali dhe kushëriri i vet, Besi — një veprim që thuhet se Aleksandri e dënoi. Trupi i Darit III u trajtua me respektin më të madh, ashtu si edhe anëtarët e mbijetuar të familjes së tij. Aleksandri e shpalli veten Mbret të Azisë dhe vazhdoi pushtimet, duke marshuar drejt rajonit të Afganistanit të sotëm.
Në vitin 329 p.e.s., ai themeloi qytetin Aleksandria Eskate buzë lumit Jaksart, shkatërroi qytetin Kiropolis dhe mundi skithët në kufijtë veriorë të perandorisë. Nga vjeshta e vitit 330 deri në pranverën e vitit 327 p.e.s., zhvilloi fushata kundër Baktrisë dhe Sogdianës, beteja të vështira që i fitoi, si të gjitha përballjet e tij deri atëherë. Besi u kap dhe u ekzekutua për tradhtinë ndaj ish-mbretit të tij, për të dhënë mesazhin se një pabesi e tillë nuk do të shpërblehej kurrë.
Nga “çlirimtar” në “Mbret të Mbretërve”
Gjatë kësaj periudhe, Aleksandri themeloi shumë qytete që mbanin emrin e tij, për të forcuar imazhin publik jo vetëm si “çlirimtar”, por edhe si perëndi. Ai mori titullin Shahanshah (“Mbret i Mbretërve”), të përdorur nga sundimtarët e Perandorisë së Parë Persiane. Në përputhje me këtë status, futi në ushtri zakonin pers të proskynesis, duke kërkuar që ata që i drejtoheshin, fillimisht të gjunjëzoheshin dhe t’i puthnin dorën.
Trupat maqedonase ndiheshin gjithnjë e më të parehatshme me hyjnizimin e dukshëm të Aleksandrit dhe përvetësimin e zakoneve persiane. U thurën komplote për ta vrarë, veçanërisht në vitin 327 p.e.s. por ato u zbuluan dhe komplotistët u ekzekutuan, edhe kur ishin miq të vjetër. Kalisteni ishte njëri prej tyre, pasi u implikua në një komplot. Një fat të ngjashëm pati edhe Kliti, veterani që i kishte shpëtuar jetën Aleksandrit në Betejën e Granikut. Rreth vitit 327 p.e.s., Aleksandri i eliminoi të dy, në incidente të ndara: Kalistenin për tradhti dhe Klitin për vënien në dyshim të autoritetit të tij.
Zakoni i Aleksandrit për të pirë me tepri ishte i njohur dhe, sidomos në rastin e vdekjes së Klitit, ndikoi ndjeshëm në vrasje. Si Kliti, ashtu edhe Kalisteni ishin bërë kritikë të zëshëm të përvetësimit të zakoneve persiane nga Aleksandri. Ndonëse i aftë për diplomaci dhe për marrëdhënie me popujt e pushtuar e sundimtarët e tyre, Aleksandri nuk njihej për tolerancë ndaj mendimeve personale që binin ndesh me të tijat. Alkooli e përkeqësonte këtë mungesë tolerance. Vdekja e Klitit ishte e menjëhershme, nga një shtizë që Aleksandri i hodhi, ndërsa Kalisteni u burgos dhe vdiq në robëri.
India, mbreti por dhe rebelimi i ushtrisë
Në vitin 327 p.e.s., me Perandorinë Persiane tashmë nën kontrollin e tij dhe sapo i martuar me fisniken baktriane Roksana (rreth 340–310 p.e.s.), Aleksandri e ktheu vëmendjen drejt Indisë. Pasi kishte dëgjuar për bëmat e gjeneralit të madh maqedonas, mbreti indian Omfi i Taksilës iu nënshtrua autoritetit të tij pa luftë, por fiset aspasioi dhe assakenoi bënë qëndresë të fortë. Në betejat e viteve 327–326 p.e.s., Aleksandri i nënshtroi këto fise dhe më në fund u përball me mbretin Por të Pauravës, në Betejën e lumit Hidasp, në vitin 326 p.e.s.
Pori sulmoi forcat e Aleksandrit me elefantë dhe luftoi me aq guxim bashkë me trupat e tij, sa, pasi e mundi, Aleksandri e vendosi sundimtar të një territori më të madh se ai që kishte pasur më parë. Kali i Aleksandrit, Bukefali, u vra në këtë betejë dhe Aleksandri e quajti njërin nga dy qytetet e themeluara pas betejës «Bukefala», në nder të tij.
Aleksandri synonte të vazhdonte marshimin dhe të kalonte lumin Gang për pushtime të tjera, por trupat e tij, të rraskapitura nga beteja e vështirë kundër Porit — ku, sipas Arianit, Aleksandri humbi 1,000 burra — u rebeluan në vitin 326 p.e.s. dhe refuzuan të shkonin më tej. Aleksandri u përpoq t’i bindte të vazhdonin, por, duke mos ia dalë, më në fund pranoi dëshirën e tyre. Ai e ndau ushtrinë në dy pjesë: gjysmën e dërgoi drejt Suzës nga deti, nën komandën e admiralit Neark, përmes Gjirit Persik; me gjysmën tjetër marshoi përmes shkretëtirës së Gedrozisë në vitin 325 p.e.s., pothuajse një vit pas rebelimit të trupave.
Arsyet e këtij vendimi — si vonesa e tërheqjes pas rebelimit, ashtu edhe mënyra se si u krye ajo — mbeten të paqarta dhe debatohen nga historianët. Edhe pse kishte hequr dorë nga pushtimi i Indisë, ai vazhdonte të ndalonte gjatë marshimit për të nënshtruar fiset armiqësore që ndeshte. Terreni i ashpër i shkretëtirës dhe përleshjet ushtarake u kushtuan rëndë trupave të tij. Kur arritën në Suzë, në vitin 324 p.e.s., Aleksandri kishte pësuar humbje të konsiderueshme.
Kthimi në Suzë dhe bashkimi i kulturave
Pas kthimit, ai zbuloi se shumë prej satrapëve të cilëve u kishte besuar qeverisjen e territoreve kishin abuzuar me pushtetin. Prandaj i ekzekutoi, ashtu si edhe ata që kishin përdhosur varrin e Kirit të Madh (mbretëroi rreth viteve 550–530 p.e.s.) në kryeqytetin e vjetër të Pasargadës. Urdhëroi restaurimin e kryeqytetit të lashtë dhe të varrit, si dhe ndërmori masa të tjera për të integruar ushtrinë me popullsinë e rajonit dhe për të ndërthurur kulturat persiane e maqedonase.
Aleksandri organizoi një ceremoni martesash masive në Suzë, në vitin 324 p.e.s., ku martoi anëtarë të shtabit të lartë me princesha dhe fisnike persiane, ndërsa vetë u martua me një vajzë të Darit III, për ta lidhur edhe më shumë veten me familjen mbretërore persiane. Shumë ushtarë kundërshtuan këtë bashkim kulturor dhe kritikuan gjithnjë e më tepër përvetësimin e veshjeve e sjelljeve persiane që Aleksandri kishte nisur të praktikonte që nga viti 329 p.e.s. Ata kundërshtuan gjithashtu ngritjen e persëve mbi maqedonasit në ushtri dhe urdhrin për të bashkuar njësitë persiane me ato maqedonase. Aleksandri u përgjigj duke emëruar persë në poste të rëndësishme ushtarake dhe duke u dhënë njësive persiane tituj e nderime tradicionale maqedonase.
Trupat më në fund u tërhoqën nga kundërshtimet dhe iu bindën vullnetit të Aleksandrit. Si gjest pajtimi, ai ua ktheu titujt maqedonasve dhe urdhëroi një gosti të madhe të përbashkët, ku hëngri dhe piu bashkë me ushtrinë. Ai e kishte braktisur tashmë zakonin e proskynesis për t’u bërë lëshim njerëzve të tij, por vazhdonte të sillej si mbret persian e jo si mbret maqedonas.
Rreth kësaj kohe, në vitin 324 p.e.s., miku i tij i gjithë jetës, ndoshta edhe i dashuri, dhe zëvendëskomandanti i tij, Hefestioni, vdiq nga ethet, megjithëse disa rrëfime sugjerojnë se mund të ishte helmuar. Pohimi se Aleksandri ishte homoseksual ose biseksual mbështetet nga biografitë e shkruara pas vdekjes së tij, ku Hefestioni përmendet rregullisht si i dashuri dhe miku i tij më i ngushtë. Rrëfimet e historianëve për reagimin e Aleksandrit ndaj kësaj ngjarjeje pajtohen se pikëllimi i tij ishte i padurueshëm.
Plutarku pretendon se Aleksandri masakroi kosejtë e një qyteti fqinj si flijim për mikun, ndërsa Ariani shkruan se ai ekzekutoi mjekun e Hefestionit që nuk kishte arritur ta shëronte. U prenë krifat dhe bishtat e kuajve si shenjë zie, ndërsa Aleksandri refuzoi të emëronte një tjetër në postin e Hefestionit si komandant i kalorësisë. Ai hoqi dorë nga ushqimi dhe pija, shpalli një periudhë zie në të gjithë perandorinë dhe urdhëroi rite funerale që zakonisht u rezervoheshin mbretërve.
Vdekja misterioze e Aleksandrit në Babiloni
Ndërsa ende po përjetonte dhimbjen e humbjes së Hefestionit, Aleksandri u kthye në Babiloni në vitin 323 p.e.s. me plane për të zgjeruar perandorinë, por nuk arriti t’i realizonte. Vdiq në Babiloni në moshën 32-vjeçare, më 10 ose 11 qershor 323 p.e.s., pas dhjetë ditësh me temperaturë të lartë. Teoritë për shkakun e vdekjes së tij variojnë nga helmimi te malaria, meningjiti apo një infeksion bakterial i shkaktuar nga pirja e ujit të ndotur, ndër mundësi të tjera.
Plutarku thotë se, 14 ditë para vdekjes, Aleksandri kaloi një kohë të gjatë duke pirë me admiralin e flotës Neark dhe mikun e tij, Medin nga Larisa. Më pas e zuri një ethe nga e cila nuk u shërua më. Kur e pyetën se kush duhej ta pasonte, Aleksandri u përgjigj «më i forti», një përgjigje që çoi në ndarjen e perandorisë mes katër gjeneralëve të tij: Kasandrit, Ptolemeut, Antigonit dhe Seleukut, të njohur si Diadokët ose “pasardhësit”.
Megjithatë, Plutarku dhe Ariani pretendojnë se ai ia kaloi pushtetin Perdikës, mikut të Hefestionit, me të cilin Aleksandri kishte mbajtur trupin e mikut gjatë funeralit të tij në Babiloni. Perdika ishte gjithashtu mik i Aleksandrit, truprojë dhe shok armësh në kalorësi. Duke pasur parasysh zakonin e Aleksandrit për t’i shpërblyer njerëzit e afërt me favore, do të kishte kuptim që ta zgjidhte Perdikën përpara të tjerëve. Sido që të ketë qenë, pas vdekjes së Aleksandrit, gjeneralët i shpërfillën dëshirat e tij dhe Perdika u vra në vitin 321 p.e.s.
Diadokët: ndarja e perandorisë dhe trashëgimia helenistike
Bashkëluftëtari i tij i vjetër, Kasandri, do të urdhëronte ekzekutimin e bashkëshortes së Aleksandrit, Roksanës, të djalit që ajo kishte me Aleksandrin dhe të nënës së tij, Olimpias, për të konsoliduar pushtetin si mbret i ri i Maqedonisë — një titull që më vonë do ta humbiste përballë Antigonit I dhe trashëgimtarëve të tij. Thuhet se Ptolemeu I vodhi trupin e Aleksandrit ndërsa ai po transportohej drejt Maqedonisë dhe e çoi në Egjipt, me shpresën për të përmbushur profecinë se vendi ku ai do të prehej do të ishte i begatë dhe i papushtueshëm. Ptolemeu themeloi dinastinë ptolemease në Egjipt, e cila do të zgjaste deri në vitin 30 p.e.s. dhe do të merrte fund me vdekjen e pasardhëses së tij, Kleopatrës VII (69–30 p.e.s.).
Seleuku themeloi Perandorinë Seleukide (312–63 p.e.s.), që përfshinte Mesopotaminë, Anadollin dhe pjesë të Indisë. Pas 40 viteve luftërash të pandërprera mes Diadokëve dhe trashëgimtarëve të tyre, ai do të mbetej i fundit nga Diadokët. Ai u bë i njohur si Seleuku I Nikator («i Pamposhturi»; mbretëroi në vitet 305–281 p.e.s.). Asnjë nga gjeneralët e Aleksandrit nuk kishte inteligjencën e tij natyrore, kuptueshmërinë apo gjenialitetin ushtarak. Megjithatë, ata themeluan dinasti që, me përjashtime, sunduan territoret e tyre deri në ardhjen e Romës.
Ndikimi i tyre në rajonet që kontrollonin krijoi atë që historianët e quajnë periudha helenistike, gjatë së cilës mendimi dhe kultura greke u ndërthurën me kulturat e popullsive vendase. Sipas Diodorit të Sicilisë, një nga përcaktimet e testamentit të Aleksandrit ishte krijimi i një perandorie të bashkuar mes ish-armiqve. Popujt e Lindjes së Afërt duhej të nxiteshin të martoheshin me ata të Evropës dhe anasjelltas, në mënyrë që të gjithë të përqafonin një kulturë të re helenistike. Edhe pse Diadokët nuk arritën t’i përmbushnin në paqe dëshirat e tij, përmes helenizimit të perandorive të tyre ata kontribuuan në ëndrrën e Aleksandrit për unitet kulturor, edhe nëse një unitet i tillë nuk mund të realizohej plotësisht. / worldhistory – bota.al