Grushte shteti, agjentë të dyfishtë, manipulim mediash dhe plane për vrasje: historia e gjatë dhe shpesh e diskutueshme e CIA, agjencisë që vepron në hije për të mbrojtur interesat e Shteteve të Bashkuara.

Agjencia Qendrore e Inteligjencës, organizata kryesore përgjegjëse për mbledhjen e informacioneve mbi veprimtarinë e vendeve të huaja në shërbim të qeverisë amerikane, lindi nga një dështim kolosal i shërbimeve të zbulimit.

Sulmit shkatërrimtar japonez ndaj Pearl Harborit, më 7 dhjetor 1941, i kishin paraprirë shumë sinjale paralajmëruese. Sulmi goditi rëndë kapacitetet ushtarake amerikane në Paqësor dhe e përfshiu vendin në Luftën e Dytë Botërore. Megjithatë, mbledhja dhe analizimi i këtyre informacioneve nuk ishin bashkërenduar dhe kishte munguar një proces i besueshëm e i koordinuar vendimmarrjeje për të vepruar mbi bazën e tyre.

Pas Pearl Harborit, në fillim të vitit 1942, presidenti Franklin D. Roosevelt krijoi Zyrën e Shërbimeve Strategjike, OSS, pararendësen e CIA-s së sotme. Qëllimi i saj ishte të bashkërendonte operacionet e zbulimit, të eliminonte rivalitetet ndërmjet shërbimeve civile dhe ushtarake, si Byroja Federale e Hetimit, FBI, dhe zyrat e zbulimit të Marinës e Ushtrisë, si dhe të paraqiste një tablo të plotë të mundësive dhe rreziqeve që Shtetet e Bashkuara kishin përpara në marrëdhëniet me jashtë.

Zyra e Koordinatorit të Informacionit, një organizatë e mëparshme e krijuar në korrik 1941 për një qëllim të tillë, kishte rezultuar një dështim i plotë. Por Roosevelti ishte i vendosur të mos lejonte që OSS-ja të pësonte të njëjtin fat. Në krye të agjencisë së re vendosi gjeneralin William “Wild Bill” Donovan, një drejtues të vendosur dhe veteran të dekoruar të Luftës së Parë Botërore.

Nën drejtimin e Donovanit, OSS-ja u përfshi në operacione të fshehta gjatë Luftës së Dytë Botërore. Ajo trajnonte agjentë për misione sekrete kundër fuqive të Boshtit, që përfshinin sabotime, sulme komando, mbështetje të organizatave guerile dhe mbledhje informacionesh që mund të përdoreshin drejtpërdrejt në operacione.

Në fund të vitit 1944, më shumë se 12 mijë vetë ishin të angazhuar në veprimtarinë e OSS-së. Megjithëse agjencia ishte relativisht e re, dhe Shtetet e Bashkuara ishin praktikisht vendi i fundit i industrializuar që institucionalizonte një shërbim zbulimi të jashtëm, kontributi i saj në fitoren e Luftës së Dytë Botërore ishte i rëndësishëm.

CIA, një verbëri e përkohshme

Pas luftës, nxitimi për t’iu rikthyer një botëkuptimi të kohës së paqes solli çmontimin e një pjese të madhe të aparatit qeveritar që kishte funksionuar gjatë konfliktit. U shpërbënë një sërë agjencish dhe departamentesh shtetërore, përfshirë OSS-në.

Megjithatë, presidenti Harry Truman e kuptoi shpejt se në sistemin amerikan të inteligjencës ishte krijuar një “pikë e verbër”, e shkaktuar nga vetë vendimet amerikane. I shqetësuar nga boshllëqet në informacion, ndërsa Lufta e Ftohtë po merrte formë, ai ndërmori hapa për të rimëkëmbur kapacitetet e vendit.

Në janar 1946, autorizoi krijimin e Grupit Qendror të Inteligjencës, nën kujdesin e Autoritetit Kombëtar të Inteligjencës, të sapokrijuar. Organizata u ngarkua me zhvillimin e veprimtarive të fshehta dhe sigurimin e paralajmërimeve të hershme strategjike për çdo kërcënim ndaj sigurisë kombëtare. Në fund të vitit 1947, të dyja këto struktura u shpërbënë.

Me miratimin e Ligjit për Sigurinë Kombëtare, po atë vit, u krijuan Këshilli i Sigurisë Kombëtare, NSC, dhe CIA. Përgjegjësitë e CIA-s përfshinin mbledhjen, ndërlidhjen, vlerësimin dhe shpërndarjen e informacioneve të inteligjencës, si dhe bashkërendimin e veprimtarive të agjencive ekzistuese.

Gjatë dekadave që pasuan, roli, organizimi dhe misioni i CIA-s ndryshuan. Në kohën që përshkruan artikulli, agjencia kryesore amerikane e zbulimit të jashtëm drejtohej nga Drejtori i Inteligjencës Qendrore, i cili mbikëqyrte pesë drejtori kryesore.

Drejtoria e Mbështetjes ishte përgjegjëse për personelin dhe financat e CIA-s, ndërsa Drejtoria e Shkencës dhe Teknologjisë kujdesej për kapacitetet e mbikëqyrjes dhe zbulimit teknik. Drejtoria e Operacioneve kryente operacione të fshehta dhe veprimtari spiunazhi, kurse Drejtoria e Analizës shqyrtonte informacionet e mbledhura nga të gjitha burimet. Në vitin 2015 u krijua një drejtori e re, ajo e Inovacionit Digjital, e cila i kushton burimet e saj operacioneve dhe inteligjencës kibernetike.

CIA në veprim

Me intensifikimin e Luftës së Ftohtë, CIA u përfshi rregullisht në përhapjen e propagandës mbi rreziqet e komunizmit përmes manipulimit të mediave. Duke filluar nga fundi i viteve 1940, operacioni “Mockingbird” ndihmoi në vendosjen nën kontroll antikomunist të shumë gazetave të mëdha dhe rrjeteve të transmetimit.

Në të njëjtën kohë, krijimi i kontakteve në Europën Lindore konsiderohej thelbësor. Agjentë të fshehtë dhe agjentë të dyfishtë u përdorën për të ngritur një rrjet spiunazhi përtej Perdes së Hekurt.

Operacioni “Bloodstone” u ndërmor për të rekrutuar ish-oficerë gjermanë të zbulimit, shumë prej të cilëve kishin pasur lidhje me Partinë Naziste. Megjithëse rekrutimi i ish-nazistëve ishte i diskutueshëm, drejtuesit e shërbimeve të inteligjencës arsyetonin se qëllimi i përligjte mjetet: çdo antikomunist mund t’u shërbente potencialisht synimeve të tyre.

Ethet e ndërhyrjeve jashtë vendit

Nga frika e përhapjes së komunizmit në mbarë botën, CIA u angazhua aktivisht në ndryshimin e regjimeve gjatë viteve që pasuan.

Në vitin 1953, e shqetësuar se marksizmi mund të zinte rrënjë në hemisferën perëndimore, CIA zbatoi një program operacionesh të fshehta që rrëzoi qeverinë e Guatemalës. Fushata përfshinte financimin, armatosjen dhe trajnimin e kundërshtarëve ushtarakë të qeverisë, transmetime propagandistike në radio, madje edhe fotografi të falsifikuara të mizorive që pretendohej se ishin kryer nga qeveria e presidentit Jacobo Árbenz, i cili përfundimisht dha dorëheqjen.

Po atë vit, agjencia rrëzoi kryeministrin iranian Mohammad Mosaddegh dhe rivendosi sundimin e shahut. Në vitin 1973, CIA organizoi një grusht shteti ushtarak në Kili, gjatë të cilit humbi jetën presidenti i majtë Salvador Allende dhe u vendos një qeveri ushtarake nën drejtimin e gjeneralit Augusto Pinochet.

Në Azinë Juglindore, operacionet e CIA-s mbështetën regjimin proamerikan të Vietnamit të Jugut gjatë një lufte të zgjatur kundër kryengritësve komunistë të Vietkongut dhe Ushtrisë së Vietnamit të Veriut. Shtetet e Bashkuara u zhytën në Luftën e Vietnamit dhe humbën më shumë se 58 mijë njerëz gjatë afro dy dekadave.

Ndër përpjekjet e CIA-s në Azinë Juglindore ishte krijimi i një kontingjenti luftëtarësh vendas të etnisë Hmong, për të vëzhguar lëvizjet e trupave komuniste dhe të furnizimeve përgjatë rrugës Ho Chi Minh. Një tjetër ishte operacioni “Phoenix”, një fushatë gjatë së cilës u vranë 29 mijë vietnamezë me simpati komuniste.

CIA mbështeti gjithashtu qeverinë e Laosit në luftën kundër lëvizjes komuniste Pathet Lao. Për më shumë se 25 vjet, agjencia drejtoi “Air America”, një kompani ajrore për transport mallrash dhe udhëtarësh, që shërbente si mbulesë për operacione të fshehta. Ato përfshinin misione furnizimi, dërgimin dhe tërheqjen e personelit nga zonat e operacioneve, madje edhe përfshirje të mundshme në trafikun e drogës.

Megjithëse shumë prej veprimtarive të CIA-s sollën rezultatet e dëshiruara, ndër dështimet e saj më të njohura gjatë kësaj periudhe ishte pushtimi katastrofik i Gjirit të Derrave, në vitin 1961. Në atë operacion, mërgimtarët kubanë dështuan në përpjekjen për të rrëzuar diktatorin marksist Fidel Castro.

Më pas pasuan plane të shumta për ta vrarë, disa prej të cilave arrinin deri në absurd. Ato përfshinin vendosjen e lëndëve shpërthyese, substancave narkotike ose helmit në purot e tij, madje edhe përpjekje për të rekrutuar vrasës të mafies.

Kritik i hapur i Shteteve të Bashkuara, Castro qëndroi në pushtet për më shumë se gjysmë shekulli, duke u mbijetuar administratave të nëntë presidentëve amerikanë. Ai vdiq në vitin 2016.

CIA është përfshirë në skandale të shumta, si çështja Iran–Contra në fillim të viteve 1980, si dhe në mbikëqyrje e spiunazh brenda vendit, veprimtari që dukej se binin ndesh me misionin e saj të deklaruar. Agjencia pati edhe një përfshirje të tërthortë në skandalin Watergate, i cili i dha fund presidencës së Richard Nixonit. Në shumë raste, CIA është bërë objekt hetimesh të Kongresit dhe raportimesh mediatike që kanë nxjerrë në dritë prova kundër saj.

Lojë macesh e minjsh me sovjetikët

Gjatë Luftës së Ftohtë, informacionet që CIA siguronte përmes përgjimeve telefonike, pajisjeve të fshehta të përgjimit, mbikëqyrjes satelitore, agjentëve të infiltruar, agjentëve të dyfishtë dhe mjeteve të tjera rezultuan jetike gjatë negociatave ndërmjet Shteteve të Bashkuara dhe Bashkimit Sovjetik për kufizimin e armëve bërthamore.

Agjentët e CIA-s depërtuan në strukturat ushtarake sovjetike dhe në KGB, agjencinë kryesore sovjetike të sigurisë. Veprimtaria e CIA-s shtrihej edhe në shtetet satelite të Bashkimit Sovjetik, ku monitoroheshin komunikimet, si dhe në Republikën Popullore të Kinës.

Përpjekjet e CIA-s në fushën e mbikëqyrjes çuan në zhvillimin e avionit spiun Lockheed U-2, i aftë të fluturonte në lartësi të mëdha dhe të siguronte fotografi të hollësishme zbulimi.

Në maj 1960, U-2 u gjend në qendër të një incidenti që e vuri Uashingtonin në pozitë të vështirë: avioni i pilotit Francis Gary Powers u rrëzua gjatë një misioni të fshehtë spiunazhi në hapësirën ajrore sovjetike.

Gati tre vjet më vonë, fluturimet e zbulimit të U-2 konfirmuan praninë e raketave balistike sovjetike me rreze të mesme veprimi në Kubë, duke nxitur vendosjen e një bllokade detare amerikane ndaj ishullit.

Informacionet e siguruara nga oficerët e CIA-s që mbanin lidhjet me kolonelin Oleg Penkovsky, një agjent të dyfishtë sovjetik, ndikuan gjithashtu në taktikat negociuese të administratës së presidentit John F. Kennedy gjatë krizës së raketave në Kubë.

Terrorizmi: një realitet i ri

Pas shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik në vitin 1991, CIA u detyrua të ndryshonte përqendrimin e veprimtarisë së saj. Ajo i orientoi burimet drejt kërcënimeve ndaj sigurisë kombëtare, si terrorizmi global, regjimet shtypëse që kryenin gjenocid dhe spastrim etnik, veprimtaria kriminale ndërkombëtare dhe përhapja e armëve bërthamore.

CIA mbështeti operacionet e Shteteve të Bashkuara dhe NATO-s në Ballkan, si dhe operacionet në Lindjen e Mesme gjatë “Stuhisë së Shkretëtirës”. Ajo luajti gjithashtu një rol kyç në pushtimin e Afganistanit, pas sulmeve të Al-Kaedës ndaj Qendrës Botërore të Tregtisë dhe Pentagonit, më 11 shtator 2001.

Oficeri i operacioneve paraushtarake Johnny “Mike” Spann, i cili vdiq gjatë një kryengritjeje të të burgosurve talebanë, ishte amerikani i parë i vrarë në luftime gjatë pushtimit të Afganistanit dhe “luftës kundër terrorizmit” që pasoi.

Në vitin 2003, pushtimi i Irakut, i udhëhequr nga Shtetet e Bashkuara, u nxit nga informacione të CIA-s që më vonë rezultuan të gabuara dhe që pohonin se Saddam Husseini zotëronte armë të shkatërrimit në masë.

Megjithëse CIA-s i është ndaluar që nga viti 1981 të kryejë vrasje politike, qeveria amerikane i ka konsideruar të ligjshme veprimtaritë e agjencisë për eliminimin e drejtuesve të Al-Kaedës dhe të organizatave të tjera terroriste, me arsyetimin se vendi, teknikisht, ndodhet “në luftë”.

Që nga nisja e një programi të bashkërenduar për vrasjen ose kapjen e drejtuesve terroristë, janë eliminuar dhjetëra militantë të Al-Kaedës.

Më 30 shtator 2011, Anwar al-Awlaki, një shtetas amerikan që kishte frymëzuar sulme të shumta terroriste, u vra në veri të Jemenit nga raketa Hellfire. Ato u lëshuan nga dy dronë Predator, të nisur nga një bazë e Komandës së Përbashkët të Operacioneve Speciale, që vepronte nën drejtimin e CIA-s.

Suksesi më i rëndësishëm i “luftës kundër terrorizmit” ndodhi më 2 maj 2011, kur udhëheqësi i Al-Kaedës, Osama bin Laden, u vra gjatë një sulmi në kompleksin ku banonte në Abbottabad të Pakistanit. Operacioni u krye nga njësia “SEAL Team Six” e Marinës amerikane, nën komandën taktike të CIA-s.

Përpjekjet e CIA-s për të siguruar informacione të vlefshme nga terroristët e kapur janë shoqëruar vazhdimisht me polemika. Përdorimi i të ashtuquajturave “black sites”, qendra sekrete ndalimi në vende të tjera për marrjen në pyetje të të burgosurve; metodat e marrjes në pyetje të cilësuara si “të përforcuara”, si simulimi i mbytjes me ujë; transportimi i të burgosurve në shtete të huaja për t’iu nënshtruar marrjes në pyetje me metoda të rënda, përmes praktikës së njohur si “transferim i jashtëzakonshëm”; dhe mbajtja e individëve në ndalim pa afat e pa akuza, e kanë vendosur agjencinë nën një kontroll të rreptë publik dhe institucional.

Herë pas here, CIA është akuzuar se ka dalë jashtë kontrollit, duke ndërmarrë operacione të fshehta pa miratimin ose pëlqimin e pushtetit ekzekutiv amerikan.

Megjithatë, kontributi i saj i vazhdueshëm në sigurinë kombëtare të Shteteve të Bashkuara dhe në sigurinë globale duhet pranuar, qoftë edhe me ngurrim. / bota.al

---

Nga grushtet e shtetit te “fuqia e mendjes”: 6 misionet më të bujshme të CIA-s

Një tunel për të përgjuar sovjetikët, një pushtim që përfundoi në katastrofë dhe një program që kërkonte të përdorte aftësitë paranormale për spiunazh. Këto janë disa nga operacionet më të njohura të CIA-s.

1953: CIA dhe ndryshimi i regjimit në Iran

CIA ndihmoi në rrëzimin e kryeministrit iranian Mohammad Mosaddegh, duke ia rikthyer pushtetin shahut. Në vitin 1979, një revoltë kundër regjimit shtypës të Mohammad Reza Pahlavit çoi në krijimin e Republikës Islamike të Iranit, e cila u bë një kundërshtare e betuar e Shteteve të Bashkuara.

1954: Operacioni “Gold”

Në një operacion të përbashkët me Shërbimin Sekret të Inteligjencës britanike, agjentët hapën një tunel nën shtabin e Ushtrisë Sovjetike në Berlin, për të monitoruar komunikimet duke përgjuar linjat telefonike të ndërtesës. Por sovjetikët u njoftuan për operacionin nga George Blake, një spiun britanik që më vonë u zbulua se ishte agjent i dyfishtë.

1960: Incidenti i avionit U-2

Gjatë një misioni të fshehtë fotografimi ajror për CIA-n, piloti Francis Gary Powers shkeli hapësirën ajrore sovjetike me avionin e tij spiun U-2 dhe u rrëzua nga zjarri kundërajror.

Administrata e presidentit Dwight D. Eisenhower u përpoq të mbulonte të vërtetën, por kryeministri sovjetik Nikita Khrushchev paraqiti prova të fluturimit të fshehtë. Powers u shpall fajtor për spiunazh në një gjyq ushtarak në Moskë.

1961: Gjiri i Derrave

Një pushtim i Kubës, i mbështetur nga CIA për të rrëzuar diktatorin marksist Fidel Castro, përfundoi me një disfatë poshtëruese.

Brigada 2506, e përbërë nga mërgimtarë kubanë të armatosur dhe të pajisur nga agjencia, u shpartallua nga Forcat e Armatosura Revolucionare të Kubës.

Forca pushtuese pësoi mbi 100 të vrarë, ndërsa 1.200 pjesëtarë të saj u zunë robër.

1978: Projekti “Stargate”

I ngritur në Maryland, projekti studionte aftësitë paranormale dhe mundësinë e përdorimit të tyre për mbledhjen e informacioneve të inteligjencës.

Agjentët e CIA-s të përfshirë në projekt pretendonin se përdorimi i të ashtuquajturave “fuqi të mendjes” kushtonte pak dhe se nuk njihej ndonjë mënyrë për t’u mbrojtur prej tyre.

Projekti “Stargate” u mbyll në vitin 1995, pasi CIA arriti në përfundimin se ai nuk kishte përdorim praktik në operacionet e inteligjencës.

2011: Vrasja e Osama bin Ladenit

Pasi e kishin ndjekur për një dekadë udhëheqësin e Al-Kaedës, Osama bin Laden, oficerët e CIA-s më në fund zbuluan vendstrehimin e tij: një kompleks ndërtesash në qytetin Abbottabad të Pakistanit.

Më 2 maj 2011, gjatë operacionit “Neptune Spear”, pjesëtarët e njësisë “SEAL Team Six” të Marinës amerikane, nën drejtimin e CIA-s, vranë bin Ladenin. / bota.al