Boshti i të keqes: Ata premtuan madhështi kombëtare, rend dhe një të ardhme që do të shlyente poshtërimet e së kaluarës. Pas tyre mbetën qytete të shkatërruara, popuj të nënshtruar dhe miliona jetë të humbura. Historia e fuqive të Boshtit tregon si mund të shndërrohen ambiciet politike në një projekt pushtimi, kur dhuna bëhet instrument qeverisjeje dhe propaganda e paraqet agresionin si shpëtim.
Fuqitë e Boshtit në Luftën e Dytë Botërore kishin si bërthamë Gjermaninë naziste, Italinë fashiste dhe Japoninë perandorake. I bashkonte dëshira për të ndryshuar rendin ndërkombëtar në favorin e tyre. Megjithatë, pas pamjes së një aleance të pathyeshme fshiheshin interesa të ndryshme, mosbesim dhe mungesë bashkërendimi.
Boshti i të keqes dhe Gjermania naziste: si e shndërroi Hitleri pakënaqësinë në pushtet
Pas Luftës së Parë Botërore, Gjermania përjetoi humbjen, trazirat politike dhe kriza të rënda ekonomike. Depresioni i Madh e thelloi pasigurinë dhe dobësoi besimin te institucionet. Adolf Hitleri e shfrytëzoi këtë klimë për të premtuar punësim, stabilitet dhe rikthimin e krenarisë kombëtare.
Propaganda naziste ofronte përgjigje të thjeshta për probleme të ndërlikuara. Ajo fajësonte kundërshtarët politikë dhe hebrenjtë, duke e kthyer antisemitizmin në mjet mobilizimi. Dhuna e organizuar dhe armiqësia ndaj demokracisë ishin pjesë themelore e kësaj lëvizjeje.
Hitleri u emërua kancelar më 30 janar 1933 nga presidenti Paul von Hindenburg. Nazistët kishin dalë partia më e madhe në zgjedhjet parlamentare të korrikut 1932, por nuk kishin fituar shumicën absolute. Emërimin e mundësuan marrëveshje politike me konservatorë që besonin se mund ta kontrollonin.
Më pas, regjimi shkatërroi liritë politike dhe ndërtoi diktaturën. Synimi për “hapësirë jetike” në Lindje lidhej me një hierarki racore që justifikonte nënshtrimin dhe vrasjen. Sulmi gjerman ndaj Polonisë, më 1 shtator 1939, hapi luftën në Evropë. Holokausti, vrasja sistematike e gjashtë milionë hebrenjve, ishte shprehja më shkatërrimtare e kësaj ideologjie.
Italia fashiste: ëndrra perandorake e Musolinit
Benito Musolini kishte ardhur në pushtet më herët. Në tetor 1922, pas presionit të Marshimit mbi Romë, mbreti Viktor Emanueli III e emëroi kryeministër. Në vitet që pasuan, fashistët shtypën opozitën dhe konsoliduan një diktaturë njëpartiake.
Musolini e paraqiste Italinë si trashëgimtare të madhështisë romake. Uniformat, parakalimet dhe fjalimet ndërtonin figurën e një udhëheqësi që pretendonte se do ta kthente vendin në fuqi perandorake. Pas këtij spektakli qëndronte politika konkrete e pushtimit.
Italia sulmoi Etiopinë në vitin 1935 dhe pushtoi Shqipërinë në prill 1939. Për shqiptarët, ambicia fashiste u përjetua si humbje sovraniteti dhe pushtim ushtarak. Në tetor 1940, territori shqiptar u përdor edhe për sulmin italian kundër Greqisë.
Por përmasat e ambicies tejkalonin aftësitë ushtarake të regjimit. Dështimet në Greqi dhe Afrikën e Veriut e rritën varësinë nga Gjermania. Musolini kërkonte një perandori të vetën, ndërsa përfundonte gjithnjë e më shumë i varur nga lufta dhe vendimet e Hitlerit.
Japonia perandorake: zgjerimi që nisi përpara luftës në Evropë
Në Azi, rruga drejt katastrofës kishte nisur më herët. Japonia pushtoi Mançurinë në vitin 1931 dhe e zgjeroi luftën kundër Kinës më 1937. Kërkimi i burimeve, tregjeve dhe epërsisë rajonale ushqeu një politikë gjithnjë e më agresive.
Propaganda premtonte një Azi të çliruar nga kolonializmi perëndimor. Në territoret e pushtuara, sundimi japonez solli shfrytëzim dhe dhunë. Masakra e Nankinit, më 1937, mbetet një nga dëshmitë më të rënda të krimeve të ushtrisë perandorake.
Rasti japonez kërkon kujdes kur historia rrëfehet përmes figurave individuale. Perandori Hirohito ishte kreu i shtetit, me autoritet të jashtëzakonshëm simbolik dhe institucional. Gjenerali Hideki Tojo, kryeministër nga tetori 1941, ishte një drejtues kyç i qeverisjes së luftës. Megjithatë, vendimmarrja përfshinte edhe komandat ushtarake dhe qarqet qeverisëse; përgjegjësia nuk shpjegohet me një emër të vetëm.
Sulmi ndaj Pearl Harborit, më 7 dhjetor 1941, e futi Japoninë në luftë të drejtpërdrejtë me Shtetet e Bashkuara dhe e zgjeroi përplasjen në Paqësor.
Si u krijua aleanca e fuqive të Boshtit?
Afrimi u ndërtua gradualisht. Në vitin 1936 u formua Boshti Romë–Berlin; po atë vit, Gjermania dhe Japonia nënshkruan Paktin Antikomintern. Italia iu bashkua këtij pakti më 1937.
Më 22 maj 1939, Gjermania dhe Italia nënshkruan Paktin e Çeliktë. Aleanca trepalëshe u formalizua më 27 shtator 1940, me Paktin Trepalësh mes Berlinit, Romës dhe Tokios.
Marrëveshja njihte ambiciet gjermane dhe italiane në Evropë dhe ato japoneze në Azinë Lindore. Një objektiv kryesor ishte të dekurajonte ndërhyrjen amerikane. Por interesat e përbashkëta nuk krijuan automatikisht një strategji të përbashkët.
Një aleancë me ambicie të mëdha dhe çarje të thella
Gjermania synonte dominimin kontinental dhe pushtimin e territoreve sovjetike. Italia kërkonte zgjerim në Mesdhe e Afrikë. Japonia përqendrohej te Kina, Azia Juglindore dhe Paqësori.
Fuqitë e Boshtit nuk ngritën institucione të përbashkëta që të drejtonin sistematikisht operacionet ushtarake. Largësia gjeografike dhe përparësitë e ndryshme e kufizonin bashkëpunimin. Ndërsa Gjermania sulmoi Bashkimin Sovjetik më 1941, Japonia ruajti për disa vjet neutralitetin me të.
Kjo nuk e zvogëlon përgjegjësinë e secilit regjim. Tregon se bashkimi kundër kundërshtarëve të përbashkët nuk mjafton për të ndërtuar një aleancë të qëndrueshme.
Fundi i Boshtit dhe trashëgimia e tij
Në vitin 1943, Musolini u rrëzua dhe qeveria e re italiane arriti armëpushim me Aleatët. Lufta në Itali vazhdoi, përfshirë pushtimin gjerman dhe regjimin fashist të mbështetur nga Berlini. Gjermania naziste kapitulloi në maj 1945; Japonia nënshkroi dorëzimin më 2 shtator.
Historia e Boshtit shkon përtej biografive të drejtuesve. Ajo përfshin institucionet që u nënshtruan, propagandën që normalizoi urrejtjen dhe strukturat që zbatuan pushtimin e krimet.
Për ta kuptuar katastrofën, duhet parë edhe si u bënë këto politika të mundshme: kundërshtimi u shtyp, njerëzit u ndanë sipas vlerës që u caktonte regjimi dhe suksesi ushtarak u kthye në justifikim për dhunë të mëtejshme. Pas premtimeve për lavdi, çmimin e paguan njerëzit.
Pyetje të shpeshta për fuqitë e Boshtit
Cilat ishin tri fuqitë kryesore të Boshtit?
Gjermania naziste, Italia fashiste dhe Japonia perandorake. Aleancës iu bashkuan edhe shtete të tjera.
Kur u nënshkrua Pakti Trepalësh?
Më 27 shtator 1940, duke formalizuar aleancën mes Gjermanisë, Italisë dhe Japonisë.
A ishte Japonia një diktaturë identike me Gjermaninë?
Jo. Sistemi perandorak japonez kishte strukturë tjetër pushteti, ku ndërvepronin perandori, qeveria, ushtria dhe marina. Kjo nuk e përjashton përgjegjësinë për agresionin dhe krimet e luftës. / bota.al