Cilat janë 4 personalitetet tona? Kujt i përkasim? Pse disa njerëz janë gjithmonë plot energji dhe optimizëm, ndërsa të tjerë janë të qetë, reflektivë apo të prirur për trishtim? Pse disa marrin vendime menjëherë dhe duan të drejtojnë, ndërsa të tjerë preferojnë të vëzhgojnë, analizojnë dhe të mendojnë gjatë?
Këto dallime të thella në karakterin njerëzor kanë intriguar filozofët dhe mjekët që në lashtësi. Më shumë se dy mijë vjet më parë, mendimtarët e Greqisë së lashtë zhvilluan një teori që u përpoq të shpjegonte pikërisht këtë mister: teorinë e katër temperamenteve.
Sipas kësaj ideje të lashtë, çdo njeri ka një prirje natyrore që formon mënyrën si mendon, ndjen dhe vepron. Këto prirje ndahen në katër tipe kryesore: sanguin, kolerik, melankolik dhe flegmatik. Edhe pse kanë kaluar shekuj dhe psikologjia moderne ka zhvilluar teori të reja, kjo ndarje klasike vazhdon të mbetet një nga mënyrat më interesante për të kuptuar personalitetin njerëzor.
Nëse i vëzhgoni me kujdes njerëzit përreth jush, miqtë, kolegët apo familjarët, do të zbuloni se shumë nga tiparet e tyre përshtaten çuditërisht mirë me këto katër temperamentet që filozofët e lashtë përshkruan mijëra vjet më parë.
Origjina e teorisë së katër temperamenteve në Greqinë e lashtë
Filozofi dhe mjeku romak Claudius Galen formuloi një koncept të llojeve të personalitetit bazuar në teorinë e lashtë greke të humorizmit, e cila përpoqej të shpjegonte funksionimin e trupit të njeriut.
Rrënjët e humorizmit shkojnë tek Empedokli (rreth viteve 495-435 pes), një filozof grek që sugjeronte se cilësitë e ndryshme të katër elementëve bazë – toka (e ftohtë dhe e thatë), ajri (i ngrohtë dhe i lagësht), zjarri (i ngrohtë dhe i thatë), dhe uji (i ftohtë dhe i lagësht) – mund të shpjegojnë ekzistencën e të gjitha substancave të njohura. Hipokrati (vitet460–370 pes), “Babai i Mjekësisë”, zhvilloi një model mjekësor të bazuar në këto elemente, duke ia atribuar cilësitë e tyre, katër lëngjeve brenda trupit. Këto lëngje quheshin “humor” (nga latinishtja umor, që do të thotë lëng trupor).
Si e shpjegonin personalitetin Hipokrati dhe Galeni
Dyqind vjet më vonë, Galeni e zgjeroi teorinë e humorizmit në atë të personalitetit; ai shihte një lidhje të drejtpërdrejtë midis niveleve të humorit në trup dhe prirjeve emocionale dhe të sjelljes – ose “temperamenteve”.
Katër temperamentet e Galenit – sanguin, flegmatik, kolerik dhe melankolik – bazohen në ekuilibrin e humorit në trup.
Nëse njëri prej humoreve zhvillohet me tepri, tipi përkatës i personalitetit fillon të dominojë. Një person sanguin ka shumë gjak (sanguis në latinisht) dhe është i ngrohtë, i gëzuar, optimist dhe i sigurt, por mund të jetë egoist. Një person flegmatik, që vuan nga flegma e tepërt (phlegmatikós në greqisht), është i qetë, i sjellshëm, i ftohtë, racional dhe i qëndrueshëm, por mund të jetë i ngadaltë dhe i turpshëm. Personaliteti kolerik (nga greqishtja kholé, që do të thotë biliar) është i zjarrtë, që vuan nga teprica e lëngut të verdhë të tëmthit. Dhe në fund, melankoliku (nga greqishtja melas kholé), i cili vuan nga teprica e tëmthit të zi, njihet për prirjet poetike dhe artistike, të cilat shpesh shoqërohen edhe me trishtim dhe frikë.
Çekuilibër në humor
Sipas Galenit, disa njerëz lindin të predispozuar ndaj disa temperamenteve. Megjithatë, duke qenë se problemet e temperamentit shkaktohen nga çekuilibri i humorit, ai pohonte se ato mund të kurohen me dietë dhe stërvitje. Në raste më ekstreme, kurat mund të përfshijnë pastrimin dhe nxjerrjen e gjakut. Për shembull, një person që vepron me egoizëm është tepër sanguin dhe ka shumë gjak; kjo korrigjohet me prerje të vogla në vena, për të nxjerrë gjak.
Doktrinat e Galenit dominuan mjekësinë deri në Rilindjen, kur ato filluan të bien në dritën e kërkimeve më të mira.
Në vitin 1543, mjeku Andreas Vesalius (1514-1564), që praktikonte në Itali, gjeti më shumë se 200 gabime në përshkrimet e anatomisë së Galenit, por megjithëse idetë mjekësore të Galenit u diskredituan, ai më vonë pati ndikim tek psikologët e shekullit të 20-të. Në vitin 1947, Hans Eysenck arriti në përfundimin se temperamenti është i bazuar biologjikisht dhe vuri në dukje se dy tiparet e personalitetit që ai identifikoi – neurotizmi dhe ekstraversioni – u bënin jehonë temperamenteve të lashta.
Megjithëse humorizmi nuk është më pjesë e psikologjisë, ideja e Galenit se shumë sëmundje fizike dhe mendore janë të lidhura, përbën bazën e disa terapive moderne.
Si ta kuptoni se cili është temperamenti juaj
Edhe pse shumica e njerëzve kanë një kombinim të disa tipareve, zakonisht një temperament dominon mbi të tjerët. Për të kuptuar se cili është më i fortë tek ju, mjafton të shikoni se me cilat nga këto përshkrime identifikoheni më shumë.
1. Temperamenti sanguin
Nëse jeni një person i hapur, optimist dhe plot energji, ka shumë gjasa që temperamenti juaj të jetë sanguin.
Tiparet kryesore:
- jeni shumë socialë dhe komunikues
- përshtateni lehtë me situata të reja
- keni humor të mirë dhe entuziazëm
- ndonjëherë veproni impulsivisht
2. Temperamenti kolerik
Nëse jeni ambicioz, vendimtar dhe ju pëlqen të merrni drejtimin, mund të keni temperament kolerik.
Tiparet kryesore:
- jeni shumë të orientuar drejt rezultateve
- merrni vendime shpejt
- keni energji dhe vendosmëri
- shpesh merrni rolin e liderit në grup
3. Temperamenti melankolik
Nëse jeni reflektiv, analitik dhe shumë i ndjeshëm ndaj detajeve, mund të jeni melankolik.
Tiparet kryesore:
- mendoni thellë për gjërat
- jeni krijues dhe introspektiv
- vlerësoni rendin dhe strukturën
- ndonjëherë jeni shumë kritik me veten
4. Temperamenti flegmatik
Nëse jeni të qetë, të qëndrueshëm dhe të durueshëm, temperamenti juaj mund të jetë flegmatik.
Tiparet kryesore:
- rrallë humbni qetësinë
- jeni shumë tolerantë dhe të duruar
- preferoni stabilitetin dhe harmoninë
- shpesh jeni ndërmjetës në konflikte
E vërteta interesante për temperamentet
Shumë pak njerëz i përkasin vetëm një temperamenti të pastër. Në realitet, personaliteti i shumicës së njerëzve është një kombinim i disa tipareve. Për shembull, një person mund të jetë kryesisht kolerik, por të ketë edhe tipare sanguine ose melankolike.
Kjo është arsyeja pse teoria e katër temperamenteve vazhdon të mbetet një mënyrë interesante për të kuptuar më mirë veten dhe njerëzit që na rrethojnë.
Pyetje të shpeshta mbi temperamentet
Cilat janë katër temperamentet e personalitetit?
Katër temperamentet klasike janë sanguin, kolerik, melankolik dhe flegmatik. Kjo teori e lashtë përpiqet të shpjegojë dallimet në karakterin dhe sjelljen e njerëzve.
Kush e krijoi teorinë e katër temperamenteve?
Teoria u formulua fillimisht nga mjeku i lashtë grek Hipokrati dhe më vonë u zhvillua nga mjeku romak Galeni.
A mund të ketë një person më shumë se një temperament?
Po. Shumica e njerëzve nuk i përkasin vetëm një tipi të pastër, por kanë një kombinim të disa temperamenteve.
A përdoret ende kjo teori në psikologjinë moderne?
Edhe pse psikologjia moderne përdor modele më të avancuara të personalitetit, teoria e katër temperamenteve mbetet një mënyrë interesante dhe e thjeshtë për të kuptuar tiparet bazë të karakterit. / bota.al