Nga Casey Michel
Për dekada me radhë është krijuar një rrëfim i thjeshtë dhe i gatshëm për operacionet e para të fshehta të Perëndimit për të rrëzuar një regjim komunist. Ai tingëllon pak a shumë kështu: gjatë fundit të viteve 1940 dhe fillimit të viteve 1950, Shtetet e Bashkuara dhe Mbretëria e Bashkuar ndërmorën një seri misionesh të fshehta infiltrimi në Shqipëri, duke hedhur me parashutë agjentë që synonin përmbysjen e qeverisë së Enver Hoxhës.
Operacioni, megjithatë, përfundoi në një dështim spektakolar, pothuajse legjendar, sepse oficeri britanik i inteligjencës Kim Philby, ndoshta agjenti i dyfishtë më famëkeq i Bashkimit Sovjetik, informoi drejtuesit e tij në Moskë, të cilët nga ana e tyre paralajmëruan aleatët në Tiranë.
Dekada më vonë, ky rrëfim ruan ende disa elemente të së vërtetës. Po, pati hedhje me parashutë në Shqipëri gjatë viteve të para të Luftës së Ftohtë. Dhe po, operacioni ishte një bashkëpunim anglo-amerikan. Por, siç argumenton politologu Stephen Long në librin e tij të ri “A Rich Harvest of Bitter Fruit”, pothuajse gjithçka tjetër në këtë histori është e gabuar. Falë kërkimeve në arkiva dhe dhjetëra intervistave, Long zbuloi se këto misione nuk kishin domosdoshmërisht për synim rrëzimin e Hoxhës apo fundin e komunizmit në Shqipëri. Dhe, në korrigjimin ndoshta më të rëndësishëm të kësaj historie, ai shkruan se Philby dhe Bashkimi Sovjetik mund të mos kenë pasur asnjë rol në dështimin përfundimtar të operacionit.
Duke e çliruar këtë mision nga mjegulla e miteve historike, Long ka nxjerrë në dritë një kapitull të historisë së hershme të Luftës së Ftohtë, shumë më të trazuar dhe katastrofik sesa është menduar deri sot. Dhe është një histori që fiton një rëndësi të re pikërisht tani, ndërsa Shtetet e Bashkuara po shqyrtojnë sërish mundësinë e ndryshimit të regjimeve, këtë herë në Iran, Kubë dhe vende të tjera.
Kur Enver Hoxha mori pushtetin në ditët e fundit të Luftës së Dytë Botërore, Shqipëria u shndërrua në një vend të përçarë. Kjo nuk vlente vetëm për opozitën anti-Hoxha, e cila përfshinte nga forca pro-monarkiste te grupime pro-perëndimore dhe mbështetës të lidhjeve më të ngushta me komunistët jugosllavë. Përçarje kishte edhe brenda vetë regjimit të Hoxhës. Spastrime, arrestime, gjyqe spektakolare dhe dënime të montuara: vitet e para të Hoxhës panë diktatorin në ngjitje të godiste njësoj miq dhe armiq. Kjo krijoi përshtypjen, të paktën për vëzhguesit e jashtëm, se Shqipëria ishte një “vend në kaos”, siç shkruan Long, që priste vetëm serinë e duhur të ngjarjeve për ta parë qeverinë të shembej.
Në skenë hynë shërbimet amerikane dhe britanike të inteligjencës së pasluftës. Shumë larg imazhit të organizuar dhe burokratik të spiunazhit të Luftës së Ftohtë të mëvonshme, MI6 dhe CIA e viteve të para ishin pothuajse një grup i çorganizuar. Me pak mbikëqyrje, veçanërisht nga ana amerikane, këto agjenci mund të hartonin çfarëdo plani apo skeme që u shkonte ndër mend. Duke lexuar librin e Long-ut, krijohet përshtypja se ata ngjanin më pak me James Bond-in dhe më shumë me personazhet e Monty Python-it. Kjo qasje mund të kishte qenë qesharake, po të mos kishte sjellë kaq shumë vdekje dhe shpërdorim burimesh.
Ndërsa vëzhgonin Shqipërinë nga larg, zyrtarët amerikanë dhe britanikë kuptuan se kishin nevojë për një pasqyrë më të qartë të asaj që po ndodhte brenda vendit. Ideja për një mision në Shqipëri nuk ishte domosdoshmërisht rrëzimi i Hoxhës; nëse diktatori shqiptar do të binte, Londra dhe Uashingtoni shqetësoheshin jo vetëm për reagimin sovjetik, por edhe për mundësinë që fqinjët e Shqipërisë, Italia, Greqia dhe Jugosllavia, ta copëtonin vendin. Për këtë arsye, misioni kishte për qëllim të vlerësonte se sa i brishtë ishte në të vërtetë regjimi i Hoxhës dhe të përcaktonte hapat që duhej të ndiqeshin më pas.
Për të mbledhur informacion, zyrtarët britanikë dhe amerikanë hartuan një plan që, të paktën në letër, dukej i destinuar për sukses. Ata rekrutuan dhjetëra emigrantë shqiptarë të shpërndarë në kampet e refugjatëve në Europë dhe i trajnuan në Maltë dhe Gjermaninë Perëndimore për gjithçka, nga përdorimi i armëve të lehta e deri te leximi i hartave dhe “arti i vrasjes në heshtje”. Fillimisht, britanikët organizuan një seri zbarkimesh të fshehta nga deti; më vonë, në misionet ajrore të drejtuara nga amerikanët, një ekuipazh polak pilotonte një avion C-47 pa shenja identifikuese në hapësirën ajrore shqiptare, prej nga agjentët hidhnin me parashutë në territorin shqiptar. Pasi të zbrisnin, këto ekipe shqiptare duhej të transmetonin me radio vlerësimet e tyre, të siguronin mbështetje në terren dhe të prisnin udhëzime të mëtejshme.
Megjithatë, pothuajse që në fillim, gjithçka nisi të shkonte keq. Gati gjysma e agjentëve shqiptarë të planifikuar për hedhjen e parë me parashutë në vitin 1950 u tërhoqën, thuhet për shkak të “përplasjeve politike” mes tyre. Edhe me grupin e reduktuar, misioni u anulua për shkak të shiut dhe dëborës së dendur. Rreth një javë më vonë, kur zyrtarët amerikanë vendosën ta provonin sërish, vetë agjentët mbanin rroba aq të holla, “krejtësisht të papërshtatshme për kushtet jashtëzakonisht të ftohta dhe të lagështa të dimrit”, shkruan Long, saqë disa prej tyre “u detyruan të prisnin parashutat e vogla rezervë për t’i mbështjellë rreth trupit dhe për t’u ngrohur.”
Prej aty, gjërat vetëm sa u përkeqësuan. Ekuipazhi polak i avionit i hodhi agjentët një ditë të tërë larg ecjeje nga vendi ku duhej të zbarkonin. Çdo element i fshehtësisë u zhduk menjëherë. Siç kujtonte një prej agjentëve: “Të gjithë e morën vesh se kishin zbritur parashutistë, sepse pajisjet tona ranë në një fshat aty pranë.”
Agjentët u fshehën në një pyll për gati një javë për t’iu shmangur kontrolleve të forcave të sigurisë komuniste. Kur më në fund dolën, banorët vendas u treguan se forcat e sigurimit shqiptar kishin përgatitur një pritë në zonën ku ishte planifikuar fillimisht hedhja. Kjo do të thoshte se gabimi në vendin e zbarkimit, paradoksalisht, ua kishte shpëtuar jetën.
Pa furnizime dhe pa asnjë element surprize, agjentët e braktisën plotësisht misionin dhe u tërhoqën në këmbë drejt kufirit jugosllav, ku arritën të shpëtonin.
Ky model do të përsëritej vazhdimisht.
Një agjent që mori pjesë në një mision të mëvonshëm kujtonte se ekipi i tij kishte gabuar zonën e hedhjes me rreth pesë kilometra e gjysmë. Menjëherë pasi prekën tokën, zbuluan se drejtuesi i misionit ishte “i dehur nga uiski që ishte menduar t’i qetësonte nervat para nisjes.”
Duke u endur drejt fshatit më të afërt, ata u detyruan të fshiheshin sërish nga forcat e sigurisë, duke mbijetuar për dy javë pothuajse vetëm me misër të papjekur. Ashtu si grupi i parë, e vetmja rrugë shpëtimi ishte kalimi i kufirit. Më në fund ia dolën të arratiseshin në Greqi.
Dhe këta ishin fatlumët.
Ekip pas ekipi u zhduk menjëherë pas hedhjes me parashutë, pa u dëgjuar më kurrë nga drejtuesit amerikanë dhe britanikë. Brenda pak vitesh humbën dhjetëra agjentë.
Siç dokumenton Long, forcat shqiptare të sigurisë kishin një avantazh vendimtar: ato dinin saktësisht se ku ndodheshin zonat e hedhjes, shumë kohë përpara se ekipet të niseshin. Shumë shpesh, rekrutët shqiptarë hidheshin me parashutë drejt e në vdekje.
Vit pas viti, rezultatet mbetën të njëjtat. Shumë pak informacion arrinte në Uashington dhe Londër, ndërsa ekipe të tëra shqiptarësh antikomunistë zhdukeshin pa lënë gjurmë.
Siç dokumenton Long, operacioni gjashtëvjeçar, i cili përfundoi në vitin 1955, pati një normë humbjesh prej 36 për qind, një shifër tronditëse, si për atë kohë ashtu edhe për standardet e sotme.
Ndërkohë, Enver Hoxha mbeti në krye të regjimit edhe për shumë dekada, duke vdekur në vitin 1985 si një nga udhëheqësit komunistë më jetëgjatë në histori.
Libri A Rich Harvest of Bitter Fruit i rrëfen këto dështime me një nivel jashtëzakonisht të hollësishëm. Duke analizuar me imtësi gjithçka – nga rekrutimi i agjentëve deri te tensionet burokratike mes Londrës dhe Uashingtonit – libri përbën një studim të jashtëzakonshëm mbi një operacion që për një kohë të gjatë i kishte shpëtuar vëmendjes së historianëve.
Dhe pikërisht mbi këtë bazë ndërtohet zbulimi më i rëndësishëm i gjithë librit.
Siç përfundon Long, ideja se i gjithë operacioni u sabotua nga Kim Philby dhe drejtuesit e tij sovjetikë është e rreme. Madje, kjo teori ka shërbyer për të shmangur përgjegjësinë si të agjentëve perëndimorë, ashtu edhe të vetë emigrantëve shqiptarë.
Në fund të fundit, Shqipëria ishte një periferi gjeopolitike. Ishte një shtet satelit i Bashkimit Sovjetik, por vështirë se përbënte një interes thelbësor për Moskën, aq sa kjo të rrezikonte agjentin e saj më të vlefshëm.
Siç kujtonte një zyrtar amerikan: “Pse do të rrezikonte dikush që është në mendjen e tij një aset si Philby për një qëllim të tillë?”
Edhe vetë Philby, sipas Long-ut, duhet të ketë arritur në të njëjtin përfundim. “E thënë thjesht, Shqipëria nuk ia vlente të rrezikoje lëkurën për të,” shkruan ai.
Sipas Long-ut, dështimi spektakolar i operacionit kishte dy fajtorë kryesorë.
I pari ishin vetë rekrutët shqiptarë. Pavarësisht gjithë stërvitjes që kishin marrë, ata ishin larg të qenit njësi të mirëfillta të operacioneve të fshehta. Disa prej tyre, sipas një raporti, “nuk arrinin të dallonin një tank nga një traktor bujqësor”, ndërsa shumë të tjerë nuk arrinin ta mbanin sekret misionin që kishin marrë përsipër, veçanërisht brenda komunitetit të emigrantëve shqiptarë.
Ky lloj muhabeti i pakujdesshëm, që një zyrtar amerikan e quajti “biseda nëpër bare”, përfundonte shumë shpejt në veshët e autoriteteve komuniste. Duke qenë se agjentët shqiptarë shpesh hidheshin me parashutë pranë fshatrave ku ishin rritur, nuk duhej shumë punë hetimore që Tirana të kuptonte se ku do të zhvillohej misioni i radhës.
Por problemi nuk ishin vetëm shqiptarët. Edhe oficerët e CIA-s që drejtonin operacionin ishin larg standardeve profesionale të një shërbimi sekret.
Një prej tyre kujtonte më vonë: “Disa nga kolegët e mi ishin aq të zhurmshëm, sa ishte njësoj si të përpiqeshe të fshihje Katedralen e Shën Pjetrit dhe ta quaje operacion sekret.”
Një vetëbesim i tepruar përshkonte të gjithë misionin, duke i verbuar oficerët e CIA-s ndaj faktit se kundërshtarët shqiptarë kishin fituar epërsi.
Në një rast, kur një ekip shqiptar nuk arriti shtatë herë radhazi t’i përgjigjej saktë një pyetjeje kontrolli të CIA-s – procedurë që shërbente për të vërtetuar nëse agjentët ishin ende të lirë – drejtuesit amerikanë vazhduan të silleshin sikur gjithçka ishte normale, pa kuptuar se ekipi ishte kapur.
Siç shkruan Long, ata “ngurronin të pranonin se ekipi i tyre më i çmuar i agjentëve kishte rënë në duart e armikut.”
Me kalimin e kohës amerikanët filluan të dyshonin për atë çfarë kishte ndodhur. Por, në vend që ta pezullonin operacionin, vazhduan të hidhnin ekipe të reja agjentësh drejt e në grackën e autoriteteve shqiptare, duke e shndërruar atë që fillimisht ishte vetëm “një pengesë e përkohshme” në “një katastrofë të pakthyeshme.”
Falë punës së Stephen Long-ut, kjo katastrofë e pakthyeshme më në fund ka një pasqyrë historike shumë më të saktë.
Nëse rasti i Shqipërisë është një tregues, atëherë shumë nga ato që besohet se dihen për operacione të ngjashme amerikane në Bullgari, Rumani, Poloni apo Ukrainë mund të rezultojnë po aq të gabuara pas një shqyrtimi më të kujdesshëm – aq më tepër që edhe për dështimin e tyre shpesh është fajësuar Kim Philby.
Deri atëherë, një gjë mbetet e qartë: të vetmit që korrën “frytet e hidhura” të këtij operacioni ishin zyrtarët në Londër dhe Uashington, si edhe forcat shqiptare antikomuniste që mbetën të bllokuara në mes.
Ky është një mësim që zyrtarët amerikanë do të bënin mirë ta kishin parasysh edhe në vitin 2026, sidomos pas luftës katastrofike në Iran. Në fund të fundit, edhe regjimi në Teheran dukej, të paktën nga jashtë, sikur ishte pranë rrëzimit vetëm pak muaj më parë. Megjithatë, ai jo vetëm që mbijetoi, por në një farë mënyre doli edhe më i fortë.
Ajatollahët mund të kenë shumë pak të përbashkëta me Enver Hoxhën, por të dyja regjimet rezultuan shumë më të qëndrueshme sesa kishte parashikuar Uashingtoni.
Ironikisht, ishte vetë CIA ajo që këtë herë dukej se e kishte kuptuar këtë realitet. Në prag të luftës, drejtori i CIA-s, John Ratcliffe, i kishte cilësuar përpjekjet për ndryshim regjimi në Iran si “qesharake”.
Ratcliffe, në fund, rezultoi se kishte pasur të drejtë. Megjithatë, paralajmërimet e tij kishin pak peshë përballë një administrate të bindur se rruga që kishte zgjedhur do ta çonte drejt fitores. Ashtu si në Shqipëri, katastrofa në Iran nuk ishte pasojë e ndonjë spiuni të infiltruar apo e ndonjë tradhtari të fshehtë. Ishte thjesht rezultat i një administrate amerikane që ishte bërë viktimë e arrogancës së vet.
- Drejtues i Programit për Luftën kundër Kleptokracisë në Human Rights Foundation dhe autor i librit “American Kleptocracy: How the U.S. Created the World’s Greatest Money Laundering Scheme in History”. / Foreign Policy – Bota.al