Në botën e lashtë, kur luftërat humbeshin, të korrat shkatërroheshin ose fatkeqësitë natyrore godisnin një popull, njerëzit rrallë kërkonin shpjegime te natyra apo rastësia. Ata besonin se pas çdo katastrofe fshihej zemërimi i perëndive dhe se vetëm një sakrificë e jashtëzakonshme mund ta qetësonte atë.
Ndër format më tronditëse të këtyre riteve ishin flijimet e virgjëreshave, një motiv që shfaqet në mitologjinë greke, tekstet biblike, traditat japoneze dhe qytetërime të tjera të lashta. Vajzat e reja, të konsideruara simbol i pastërtisë dhe pafajësisë, përdoreshin si oferta supreme për hyjnitë, me shpresën se sakrifica e tyre do të sillte paqe, fitore ose mbrojtje.
Sot historianët debatojnë nëse këto ngjarje kanë qenë reale apo vetëm rrëfime simbolike, por prania e tyre në kaq shumë kultura tregon se ideja e flijimit njerëzor ka qenë thellësisht e rrënjosur në mendësinë e botës antike.
Ifigjenia, vajza që duhej të vdiste për të nisur Lufta e Trojës
Një nga historitë më të njohura vjen nga mitologjia greke. Sipas legjendës, Agamemnoni, udhëheqësi i ushtrisë greke, kishte zemëruar perëndeshën Artemisë. Si ndëshkim, ajo ndaloi erërat në portin e Aulidës, duke penguar flotën greke të nisej drejt Trojës.
Orakulli shpalli se vetëm një flijim mund ta ndryshonte fatin: Agamemnoni duhej të sakrifikonte vajzën e tij, Ifigjeninë.
Në disa versione të mitit, ai pranon ta bëjë këtë për hir të fitores së ushtrisë greke. Në versione të tjera, në çastin e fundit Artemisia e shpëton Ifigjeninë dhe vendos në vend të saj një drenushë, duke e dërguar vajzën të shërbejë si priftëreshë në Tauridë.
Pavarësisht ndryshimeve në rrëfim, historia e Ifigjenisë mbetet simboli më i njohur i konfliktit mes detyrës, pushtetit dhe dashurisë prindërore.
Premtimet e nxituara që kushtuan jetën e fëmijëve
Motivi i sakrificës së fëmijës nuk kufizohet vetëm te mitologjia greke.
Në Librin e Gjykatësve në Bibël rrëfehet historia e Jefteut, i cili, përpara betejës kundër amonitëve, i premtoi Zotit se do të flijonte çdo gjë që do të dilte e para nga dera e shtëpisë së tij nëse do të kthehej fitimtar.
“Çdo gjë që del nga porta e shtëpisë sime për të më pritur kur të kthehem me fitore nga bijtë e Amonit, do të jetë e Zotit dhe do ta ofroj si flijim.”
(Gjykatësit 11:31)
Fati deshi që personi i parë që doli ta priste ishte vajza e tij, fëmija i vetëm.
Ky episod është diskutuar për shekuj me radhë nga teologët. Disa besojnë se vajza u flijua vërtet, ndërsa të tjerë argumentojnë se ajo iu kushtua përgjithmonë shërbimit fetar. Megjithatë, rrëfimi mbetet një paralajmërim për pasojat tragjike të betimeve të pamenduara.
Idomeneu dhe premtimi fatal ndaj perëndive
Filozofi francez Volter vuri re ngjashmëritë mes historisë së Jefteut dhe legjendës së Idomeneut, mbretit të Kretës.
Sipas mitit, gjatë kthimit nga Lufta e Trojës ai u përball me një stuhi të tmerrshme dhe iu lut Poseidonit t’i shpëtonte jetën. Në këmbim premtoi se do të flijonte krijesën e parë të gjallë që do ta priste sapo të zbriste në tokë.
Kur mbërriti në shtëpi, i pari që doli ta përshëndeste ishte djali i tij.
Ashtu si te historia e Jefteut, edhe këtu legjenda ngre pyetjen se deri ku mund të shkojë njeriu për të mbajtur një premtim të bërë në dëshpërim.
Flijimet njerëzore në botën e lashtë
Megjithëse sot duken të paimagjinueshme, flijimet njerëzore nuk ishin të panjohura në shumë qytetërime të lashta.
Historiani romak Plini i Madh shkruante se Senati Romak i ndaloi zyrtarisht flijimet njerëzore në vitin 97 para Krishtit. Megjithatë, në atë kohë praktika ishte bërë tashmë shumë e rrallë dhe ndalimi kishte kryesisht karakter simbolik.
Edhe në Indinë e lashtë, rituali vedik Purushamedha, i njohur si “flijimi njerëzor”, me kalimin e kohës humbi kuptimin e tij literal dhe u shndërrua në një ceremoni simbolike. Përhapja e budizmit dhe xhainizmit, fe që vendosin në qendër parimin e ahimsa-s, ose mosdhunës, ndikoi ndjeshëm në zhdukjen e këtyre praktikave.
Hitobashira, virgjëreshat e varrosura në themele
Një nga traditat më të pazakonta gjendet në Japoni.
Ditari mesjetar Yoshitomi-ki, i shekullit XV, përmend një zakon të quajtur Hitobashira, që do të thotë “shtyllë njerëzore”.
Sipas kësaj tradite, në raste të rralla një vajzë e re varrosej e gjallë në themelet e një ure, kështjelle ose ndërtese të rëndësishme. Besohej se shpirti i saj do të mbronte përgjithmonë godinën nga shembjet, tërmetet ose sulmet e armiqve.
Historianët nuk janë të sigurt nëse këto rite janë praktikuar gjerësisht apo janë vetëm legjenda, por rrëfime të ngjashme gjenden në shumë zona të Azisë Lindore.
Pse zgjidheshin pikërisht virgjëreshat?
Një pyetje mbetet ende pa një përgjigje të prerë: pse në kaq shumë legjenda flijoheshin pikërisht vajzat e virgjëra?
Antropologët besojnë se kjo lidhej me simbolikën e pastërtisë. Në shumë kultura të lashta, virgjëria përfaqësonte pafajësinë, paprekshmërinë dhe afërsinë me hyjnoren. Për këtë arsye, një virgjëreshë konsiderohej oferta më e çmuar që njerëzit mund t’u paraqisnin perëndive.
Nga ana tjetër, studiues të tjerë argumentojnë se këto rrëfime mund të jenë krijuar për të përcjellë mësime morale mbi rrezikun e fanatizmit fetar, fuqinë e besimit ose pasojat tragjike të premtimeve të pamenduara.
Midis historisë dhe mitit
Është e vështirë të përcaktohet se sa prej këtyre tregimeve pasqyrojnë ngjarje reale dhe sa janë produkte të imagjinatës kolektive. Megjithatë, fakti që motive të ngjashme shfaqen në mitologjinë greke, në Bibël, në traditat japoneze dhe në qytetërime të tjera tregon se ideja e flijimit njerëzor ka ushtruar një ndikim të thellë në kulturat e lashta.
Sot këto histori nuk lexohen si modele për t’u ndjekur, por si dëshmi të mënyrës se si shoqëritë e hershme përpiqeshin të shpjegonin fatkeqësitë, luftërat dhe forcat e natyrës. Ato na kujtojnë se, përpara se shkenca të ofronte përgjigje, njeriu kërkonte shpëtimin te sakrifica, duke besuar se vetëm dhurata më e çmuar mund të ndryshonte vullnetin e perëndive. / bota.al