Inteligjenca Artificiale po ndryshon mënyrën si punojmë shumë më shpejt sesa shkolla po ndryshon mënyrën si mësojmë. Dhe ky mund të jetë një prej problemeve më të mëdha të arsimit të sotëm.
Për dekada të tëra, formula dukej relativisht e thjeshtë. Shko në shkollë, mëso, merr nota të mira, kalo provimet, merr një diplomë dhe gjej një punë të mirë.
Miliona prindër i kanë rritur fëmijët me këtë ide. Dhe për një pjesë të madhe të shekullit XX, ajo funksionoi. Por sot po ndodh diçka e pazakontë: bota për të cilën po i përgatisim fëmijët po ndryshon më shpejt sesa sistemi që duhet t’i përgatisë për të.
Dhe në qendër të këtij ndryshimi është Inteligjenca Artificiale.
Inteligjenca Artificiale? Shkolla u ndërtua për një botë tjetër
Modeli tradicional i arsimit mbështetet ende shumë tek një logjikë lineare: përvetëso njohuri, riprodhoji ato në provim, fito një kualifikim dhe përdore atë për të hyrë në tregun e punës.
Problemi është se tregu i punës nuk po ndryshon më në mënyrë lineare. IA po hyn në programim, marketing, financë, dizajn, mjekësi, media, drejtësi, kërkim shkencor dhe pothuajse çdo profesion që mbështetet mbi informacionin.
Detyra që vetëm pak vite më parë kërkonin orë pune njerëzore, sot mund të kryhen në minuta. Kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht se “AI do të na marrë të gjitha punët”. Ky është një formulim tepër i thjeshtë.
Po çfarë ndodh kur një njeri që di të përdorë Inteligjencën Artificiale konkurron me një njeri që nuk di ta përdorë?
Aty fillon problemi i vërtetë.
Fëmijët po e përdorin AI. Por kush po i mëson si ta përdorin?
Dhe këtu shfaqet një paradoks. Fëmijët dhe adoleshentët kanë shumë gjasa të takohen me Inteligjencën Artificiale jashtë shkollës. Ata mund ta përdorin për të kërkuar informacion, për të shkruar, për të krijuar imazhe, për të programuar apo thjesht për të eksperimentuar. Ndërkohë, të rriturit po e përdorin gjithnjë e më shumë në vendin e punës dhe biznes. Pra kemi një teknologji që po hyn në jetën reale nga të dyja anët.
Por në mes qëndron shkolla. Dhe debati në shumë raste vazhdon të jetë: A duhet lejuar apo ndaluar AI? Nga ana tjetër, një teknologji që do të jetë pjesë e jetës profesionale të një brezi nuk mund të trajtohet vetëm si një mënyrë e re për të kopjuar detyrat e shtëpisë.
Të përdorësh ChatGPT nuk do të thotë se di të përdorësh AI
Kjo është ndoshta pjesa që rrezikon të keqkuptohet më shumë. T’i japësh një pyetje një chatbot-i dhe të kopjosh përgjigjen nuk është aftësi. Përkundrazi, përdorimi i mirë i AI kërkon pikërisht ato aftësi që shkolla duhet të zhvillojë më fort: të dish të formulosh pyetjen e duhur; të dallosh një përgjigje të saktë nga një përgjigje bindëse, por e gabuar; të kontrollosh burimet; të krahasosh informacionin; të mendosh në mënyrë kritike; të kuptosh kufizimet e teknologjisë; dhe mbi të gjitha, të dish çfarë problemi po përpiqesh të zgjidhësh.
Në këtë kuptim, AI nuk e zvogëlon rëndësinë e arsimit. Mund ta bëjë atë edhe më të rëndësishëm madje. Por vetëm nëse ndryshon ajo që kuptojmë me “arsim”.
Nga “mbaj mend përgjigjen” tek “di çfarë të bësh me përgjigjen”
Për shumë kohë, një pjesë e madhe e vlerës së shkollës vinte nga transferimi i informacionit. Mësuesi e kishte informacionin. Libri e kishte informacionin. Nxënësi duhej ta mësonte.
Sot një fëmijë me telefon në dorë mund të ketë qasje, brenda sekondash, në më shumë informacion sesa mund të përvetësojë gjatë gjithë jetës.
Dhe me AI nuk merr vetëm informacion. Mund të kërkojë shpjegime, përmbledhje, simulime, ide, kode, analiza dhe alternativa. Prandaj avantazhi i së ardhmes nuk do të jetë thjesht: “Unë di më shumë.” Do të jetë: “Unë di të mendoj, të gjykoj, të krijoj dhe të zgjidh probleme duke përdorur atë që kam në dispozicion.”
Ky është një ndryshim shumë më i madh nga sa duket.
Po sikur provimet të mos matin më atë që ka më shumë rëndësi?
Nëse AI mund të shkruajë një ese të pranueshme, të zgjidhë një ushtrim, të përmbledhë një libër apo të gjenerojë kod, atëherë sistemi arsimor përballet me një pyetje të pakëndshme: Çfarë duhet të vlerësojmë tek nxënësi? Vetëm produktin përfundimtar? Apo procesin e mendimit që e prodhoi atë?
Ndoshta shkolla e së ardhmes do të duhet të vlerësojë më shumë aftësinë për të argumentuar, për të verifikuar, për të bashkëpunuar, për të ndërtuar diçka, për të zgjidhur një problem real dhe për të mbrojtur një ide.
Sepse në një botë ku makina mund të prodhojë përgjigje, aftësia njerëzore për të bërë pyetjen e duhur bëhet shumë më e vlefshme.
AI nuk duhet të zëvendësojë mësuesin
Ekziston edhe rreziku i kundërt: të entuziazmohemi aq shumë me teknologjinë sa të mendojmë se ajo mund të zëvendësojë shkollën. Nuk mundet. Një fëmijë nuk ka nevojë vetëm për informacion. Ka nevojë për njerëz që e sfidojnë, e motivojnë, e korrigjojnë dhe e ndihmojnë të zhvillojë karakter, kuriozitet, disiplinë dhe marrëdhënie me të tjerët.
AI mund të jetë një mjet jashtëzakonisht i fuqishëm. Por pikërisht sepse është kaq i fuqishëm, fëmijët kanë nevojë edhe më shumë për mësues që t’u mësojnë si ta përdorin pa ia dorëzuar teknologjisë procesin e të menduarit.
Pyetja që duhet t’i bëjmë shkollës
“Çfarë duhet të dijë të bëjë një 18-vjeçar në vitin 2035 që të jetë i aftë të jetojë dhe të punojë në botën që po krijohet sot?”, është pyetja që të gjithë duhet të ngrejmë sot. Sepse fëmijët që hyjnë sot në shkollë do të dalin në një treg pune që ende nuk e njohim plotësisht.
Shumë prej mjeteve që do të përdorin nuk janë krijuar ende. Disa prej profesioneve që do të ushtrojnë mund të mos ekzistojnë sot. Dhe shumë prej aftësive që sot konsiderohen avantazh, nesër mund të jenë thjesht minimumi i nevojshëm. Prandaj sfida nuk është t’i mësojmë fëmijët të konkurrojnë kundër Inteligjencës Artificiale.
Sfida është shumë më interesante: t’i mësojmë të bëjnë atë që teknologjia nuk mund ta bëjë në vend të tyre, të mendojnë, të gjykojnë, të zgjedhin, të krijojnë dhe të marrin përgjegjësi. / bota.al