Lufta e Ftohtë: Konflikti që mbajti botën me frymën pezull

Pse u quajt Lufta e Ftohtë? A ishte e pashmangshme? Dhe kush fitoi? U përgjigjemi këtyre pyetjeve kyçe dhe shumë të tjerave rreth rivalitetit disa dekadash midis Shteteve të Bashkuara dhe Bashkimit Sovjetik.

1. Çfarë ishte Lufta e Ftohtë dhe pse e quajmë kështu?

Për ta thënë thjesht, Lufta e Ftohtë ishte një konflikt politik, ideologjik dhe ekonomik që shpërtheu në vitet pas Luftës së Dytë Botërore dhe zgjati deri në vitin 1991. Dy protagonistët kryesorë ishin Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe Bashkimi Sovjetik, së bashku me aleatët e tyre përkatës (blloku perëndimor dhe ai lindor). Natyrisht, situata ishte shumë më komplekse se kaq.

Sa i përket emrit, një luftë bëhet “e nxehtë” kur përfshin luftime të drejtpërdrejta, ndërsa një “luftë e ftohtë” është një betejë idesh, ndikimi dhe ideologjish. Lufta e Ftohtë e gjysmës së dytë të shekullit XX, në disa raste, u shndërrua në konflikt fizik përmes luftërave të zhvilluara nga palë të treta, si në Kore dhe Vietnam. Por në thelb ajo mbeti një përballje pa luftë të drejtpërdrejtë mes dy superfuqive dhe sigurisht nuk ishte si dy luftërat botërore që e paraprinë.

2. Cilat ishin ideologjitë e dy palëve kundërshtare?

Shtetet e Bashkuara dhe aleati i tyre kryesor, Britania e Madhe, ishin vende kapitaliste dhe demokratike, ndërsa Bashkimi Sovjetik ishte një shtet komunist, vendi i parë i rëndësishëm komunist që doli nga Lufta e Parë Botërore. Ideali sovjetik ishte krijimi i një sistemi më të barabartë dhe më të drejtë brenda vendit, por në një kuptim më të gjerë ekzistonte bindja se, nëse komunizmi do të kishte sukses, sovjetikët duhej ta përhapnin atë model edhe në vende të tjera të botës.

Kështu, gjatë periudhës ndërmjet dy luftërave botërore, veçanërisht pasi në pushtet erdhi Josif Stalini, mori formë ideja e një revolucioni komunist global. Perëndimi e kundërshtoi fort këtë vizion, megjithëse gjatë Luftës së Dytë Botërore të dy palët u bënë aleate.

Pas përfundimit të luftës, zgjerimi sovjetik mori hov të ri dhe u bë më i dukshëm: jo vetëm në aspektin politik dhe ideologjik, por gjithnjë e më shumë edhe në atë ushtarak. Lindja dhe Perëndimi u përfshinë në një betejë për ide, për njerëz, për ndikim, për toka dhe territore. Më vonë, kjo përballje do të karakterizohej nga kërcënimi i vazhdueshëm i një lufte bërthamore.

3. A ishte e pashmangshme Lufta e Ftohtë pas Luftës së Dytë Botërore?

Përgjigjja për këtë pyetje është më e ndërlikuar sesa një “po” ose “jo” e thjeshtë. Nga njëra anë, pas Luftës së Dytë Botërore ekzistonin dallime të mëdha që nuk kishin ekzistuar më parë në histori.

Mjafton të marrim si shembull Gjermaninë: katër fuqitë e mëdha fituese e ndanë vendin në katër zona pushtimi, ndërsa shtetet kapitaliste (Shtetet e Bashkuara, Britania e Madhe dhe Franca) bashkuan zonat e tyre në atë që u bë Gjermania Perëndimore.

Sovjetikët morën kontrollin e Gjermanisë Lindore. Kështu, brenda një vendi të vetëm, u krijua një ndarje e thellë në politikë, ideologji, ekonomi dhe aleanca. Shpresa se këto dy pjesë të Gjermanisë mund të jetonin në harmoni të plotë ishte, në rastin më të mirë, naive.

Por një nga çështjet që përshkoi të gjithë Luftën e Ftohtë ishte përpjekja për të kuptuar se çfarë po ndodhte në të vërtetë: perceptimi kundrejt realitetit. Një nga vështirësitë kryesore të Perëndimit pas luftës ishte të kuptonte se çfarë synonin sovjetikët.

Kremlini kishte frikë nga një pushtim i ri; një frikë e zakonshme për rusët, pasi vendi i tyre ishte pushtuar nga Perëndimi shumë herë gjatë shekujve të mëparshëm. Diplomatët amerikanë, britanikë dhe perëndimorë nisën të pyesnin veten: “A po përpiqet Stalini të zgjerojë revolucionin komunist në vende të tjera?” Apo synimi i tij ishte, siç besonin disa, të krijonte një zonë tampon midis Gjermanisë në qendër të Europës dhe Bashkimit Sovjetik?

Ngjarjet që nga viti 1947 e tutje i bënë sovjetikët të tregonin më qartë synimet e tyre dhe pikërisht atëherë Lufta e Ftohtë mori formën e një konflikti më të qartë dhe të konsoliduar.

4. Sa kohë pas fillimit të Luftës së Ftohtë, e kuptoi publiku se ajo po ndodhte?

Midis përfundimit të Luftës së Dytë Botërore në vitin 1945 dhe vitit 1947, nuk ndodhën shumë ngjarje. Vendet ishin të përqendruara te ekonomitë e tyre dhe te rindërtimi pas viteve të shkatërrimit. Ndryshimi i madh erdhi në vitin 1947.

Së pari, u shpall Doktrina Truman, e prezantuar nga presidenti amerikan Harry Truman si përgjigje ndaj asaj që ai e shihte si një kërcënim komunist ndaj Greqisë dhe Turqisë. Në thelb, ajo ishte një premtim se Shtetet e Bashkuara do të mbështesnin çdo vend që po luftonte kundër shtypjes politike. Edhe pse nuk e përmendte drejtpërdrejt Bashkimin Sovjetik, mesazhi ishte i qartë.

Një vit më vonë erdhi Plani Marshall, i emërtuar sipas Sekretarit amerikan të Shtetit, George Marshall, i cili premtonte ndihmë ekonomike masive për vendet europiane.

Të dyja këto iniciativa përfaqësonin një angazhim politik të SHBA-së për të mbrojtur Europën (dhe vende të tjera) nga ndikimi sovjetik. Një vit më pas, ky angazhim u forcua me krijimin e NATO-s.

Kështu, në fund të viteve 1940, publiku ishte tashmë i vetëdijshëm se po rritej një antagonizëm i fortë midis Shteteve të Bashkuara dhe Bashkimit Sovjetik, edhe nëse ende nuk perceptohej si një konflikt i hapur.

5. Sa afër ishte Lufta e Ftohtë që të bëhej “e nxehtë”?

Mund të argumentohet se rreziku i një lufte bërthamore ishte në fakt më i vogël sesa mendonin dhe i druheshin njerëzit në atë kohë. Megjithatë, një shqetësim themelor gjatë Luftës së Ftohtë ishte keqkuptimi i qëllimeve të palës tjetër: nëse njëra palë gabonte në vlerësimin e veprimeve të kundërshtarit, kjo mund të çonte në një llogaritje të gabuar me pasoja katastrofike, deri në një luftë të drejtpërdrejtë, madje një luftë bërthamore.

Momenti kur bota iu afrua më shumë këtij rreziku ishte Kriza e Raketave në Kubë, në tetor të vitit 1962. Ishte një episod relativisht i shkurtër, gjatë të cilit Bashkimi Sovjetik transportoi fshehurazi një numër të madh raketash bërthamore në Kubë, një ishull vetëm rreth 160 kilometra larg brigjeve të Floridës.

Kuba ishte një vend komunist i udhëhequr nga Fidel Castro, një aleat i ngushtë i Bashkimit Sovjetik. Pasi shërbimet amerikane të inteligjencës zbuluan bazat e raketave në ishull, pasoi një përballje tepër e tensionuar që zgjati 13 ditë.

Në SHBA pati thirrje për pushtim ushtarak. Madje, gjenerali Curtis LeMay, shefi i shtabit të Forcave Ajrore Amerikane në atë kohë, njihej për qëndrimin e tij agresiv dhe mbështetjen e veprimeve ushtarake të menjëhershme.

Për fat të mirë, mbizotëruan zërat më të matur. Nën drejtimin e presidentit John F. Kennedy, Shtetet e Bashkuara vendosën një bllokadë detare ndaj Kubës, duke ndaluar mbërritjen e anijeve të tjera sovjetike, ndërsa paralelisht nisën negociata të fshehta.

Në fund u arrit një marrëveshje sipas së cilës raketat sovjetike do të çmontoheshin dhe do të largoheshin nga Kuba. Në atë kohë, Kriza e Raketave në Kubë u konsiderua si momenti kur bota u gjend në prag të katastrofës bërthamore dhe më pas u tërhoq prej saj. Edhe sot ajo kujtohet si pika më e rrezikshme e gjithë Luftës së Ftohtë.

6. Si e zgjidhën Shtetet e Bashkuara Krizën e Raketave në Kubë?

Vetëm me anë të retrospektivës historike është bërë e mundur të kuptohet më mirë përballja mes presidentit amerikan John F. Kennedy dhe udhëheqësit sovjetik Nikita Hrushov. Ky i fundit njihej për përdorimin e bllofit si një nga mjetet e tij kryesore në politikë, ndaj kishte pak gjasa që ai të tërhiqej publikisht në tetor të vitit 1962, pavarësisht zemërimit të madh amerikan për praninë e raketave kaq pranë territorit të SHBA-së.

Ekzistonte një ndjesi e fortë se situata mund të çonte lehtësisht në një përshkallëzim të rrezikshëm të Luftës së Ftohtë.

Megjithatë, kriza u zbut edhe falë informacionit të dhënë nga një spiun sovjetik: koloneli i inteligjencës ushtarake Oleg Penkovsky, i cili u kaloi amerikanëve dhe britanikëve të dhëna mbi raketat dhe programin bërthamor sovjetik. Falë këtij informacioni, amerikanët e dinin se strategjia e Hrushovit mbështetej kryesisht te presioni politik dhe bllofi, dhe se mënyra më e mirë për t’u përballur me të ishte të mos tërhiqeshin.

Kjo është pikërisht ajo që bëri Kennedy, dhe Hrushovi u tërhoq. Në këmbim, amerikanët ranë dakord fshehurazi të hiqnin raketat e tyre nga Turqia, prania e të cilave kishte qenë një nga arsyet që sovjetikët kishin vendosur raketa në Kubë. Në thelb, bëhej fjalë për një shkëmbim të heshtur lëshimesh nga të dyja palët.

Një detaj interesant, i zbuluar vetëm në vitet 1990, është se përveç raketave që amerikanët kishin identifikuar në Kubë dhe kishin monitoruar gjatë çmontimit të tyre, sovjetikët kishin arritur të vendosnin edhe disa armë bërthamore taktike në ishull.

Këto armë nuk u zbuluan kurrë nga amerikanët gjatë krizës, gjë që tregon se situata kishte qenë edhe më e rrezikshme sesa mendohej në atë kohë.

7. Cila ishte rëndësia e spiunazhit gjatë Luftës së Ftohtë?

Vendimmarrësit si në Lindje ashtu edhe në Perëndim mbështetën dhe financuan vazhdimisht shërbimet e tyre të inteligjencës gjatë gjithë Luftës së Ftohtë. Kjo tregon qartë se informacioni që ato siguronin, si dhe dezinformimi që përhapnin te kundërshtari, konsiderohej me rëndësi jetike.

Shumë ngjarje të rëndësishme të asaj periudhe ishin rezultat i drejtpërdrejtë i informacionit të siguruar përmes spiunazhit. Për shembull, informacioni teknik që sovjetikët arritën të përvetësonin nga shkencëtarë të ndryshëm gjatë dhe pas Luftës së Dytë Botërore ndikoi ndjeshëm në mënyrën se si ata ndërtuan bombën e tyre atomike.

Një tjetër rast i rëndësishëm ishte informacioni që agjenti i dyfishtë sovjetik Oleg Gordievsky i kaloi britanikëve. Ai ishte veçanërisht i vlefshëm sepse ndihmoi Perëndimin të kuptonte mënyrën se si mendonte udhëheqja e Kremlinit.

Në fillim të viteve 1980, Leonid Brezhnev, udhëheqësi i Bashkimit Sovjetik nga viti 1964 deri në vdekjen e tij në vitin 1982, ishte tashmë në moshë të thyer dhe kishte krijuar një frikë të madhe se Perëndimi po përgatitej për një sulm bërthamor.

Informacioni i Gordievskyt bëri që Margaret Thatcher të zbuste retorikën e saj ndaj Bashkimit Sovjetik dhe gjithashtu e ndihmoi atë të bindte Ronald Reaganin, me të cilin kishte një marrëdhënie shumë të ngushtë, të ndryshonte tonin e fjalimeve të tij.

Ky është një shembull i qartë se si informacioni i siguruar nga spiunazhi mund të ndikonte drejtpërdrejt në politikën e një shteti dhe, potencialisht, të ndihmonte në shmangien e një përshkallëzimi të rrezikshëm të tensioneve ndërkombëtare.

8. Kush e “fitoi” Luftën e Ftohtë?

Përgjigjja më e thjeshtë është se Perëndimi fitoi.

Lufta e Ftohtë përfundoi në vitin 1991 me shpërbërjen e Bashkimit Sovjetik. Sistemi politik dhe ideologjik sovjetik u shemb, ndërsa vendet që kishin qenë aleate të Moskës fituan pavarësinë ose u shkëputën nga sfera e ndikimit sovjetik.

Sigurisht, përgjigjja e plotë është më komplekse se kaq. Por, në nivelin më bazik, nëse Lufta e Ftohtë shihet si një konflikt politik dhe ideologjik midis dy sistemeve rivale, mund të thuhet se sistemi sovjetik humbi, ndërsa modeli perëndimor mbeti në këmbë.

Megjithatë, shumë historianë theksojnë se fundi i Luftës së Ftohtë nuk ishte thjesht një fitore ushtarake apo diplomatike e Perëndimit. Ai erdhi edhe si rezultat i problemeve të brendshme ekonomike, politike dhe shoqërore të Bashkimit Sovjetik, të cilat e bënë të pamundur vazhdimin e garës me Shtetet e Bashkuara dhe aleatët e tyre.

Prandaj, nëse kërkohet një përgjigje e shkurtër: Perëndimi fitoi. Nëse kërkohet një përgjigje më e thellë: sistemi sovjetik u rrëzua nga një kombinim presionesh të jashtme dhe dobësish të brendshme. / bota.al

Forum / A ka përfunduar vërtet Lufta e Ftohtë?