Çfarë do të ndodhte nëse Sokrati, filozofi që ndryshoi mënyrën se si njerëzit mendojnë do të jetonte në epokën e rrjeteve sociale?
Imagjinoni për një moment sikur Sokrati zgjohet në vitin 2026. Në vend të agorasë së Athinës, ai gjen një botë të mbushur me telefona inteligjentë, video tridhjetësekondëshe dhe algoritme që vendosin çdo ditë se çfarë do të shohin miliarda njerëz.
Në vend të diskutimeve në shesh, njerëzit debatojnë, komentojnë e shajnë në komente. Në vend të nxënësve që ecin pranë tij, miliona përdorues lëvizin gishtin mbi ekran, duke kaluar nga një video te tjetra brenda pak sekondash.
Pyetja tingëllon si një lojë e mendjes, por në të vërtetë na ndihmon të kuptojmë diçka shumë më të rëndësishme: a do të kishte vend filozofia e Sokratit në një epokë të dominuar nga shpejtësia, opinioni i menjëhershëm dhe kërkimi i vazhdueshëm për vëmendje?
Përgjigjja nuk është aq e thjeshtë sa mund të duket.
Sokrati nuk ishte krijues përmbajtjeje
Nëse do ta gjykonim me standardet e sotme, Sokrati do të ishte një krijues përmbajtjeje shumë i pazakontë. Ai nuk shkroi libra dhe nuk la traktate. Nuk hartoi një sistem filozofik të përfunduar. Madje nuk pretendonte se kishte përgjigje për gjithçka.
Gjithçka që dimë për të vjen kryesisht nga nxënësit e tij, sidomos nga Platoni. Por ajo që e bëri të pavdekshëm nuk ishte një teori, por një mënyrë e të menduarit.
Në një kohë kur sofistët udhëtonin nga qyteti në qytet duke mësuar njerëzit si të fitonin debatet, Sokrati nuk ishte i interesuar të fitonte. Ai ishte i interesuar të zbulonte nëse një ide qëndronte në këmbë kur vihej në provë.
Në këtë kuptim, ai nuk do ta përdorte TikTok-un për të bindur njerëzit se kishte të drejtë. Do ta përdorte për t’i detyruar të mendonin nëse ishin të sigurt për atë që besonin.
Epoka e përgjigjeve kundër epokës së pyetjeve
Rrjetet sociale funksionojnë mbi një logjikë të thjeshtë: përgjigjet e shpejta shpërblehen. Titujt absolutë, deklaratat e forta dhe bindja e palëkundur tërheqin më shumë vëmendje sesa dyshimi.
Video që fillojnë me “Ja e vërteta…” ose “Këto janë pesë rregullat që duhet të ndjekësh…” kanë më shumë gjasa t’i bëjnë përdoruesit të ndalen, sesa një video që nis me pyetjen: “Po sikur të jemi duke gabuar?” Dhe Sokrati do të zgjidhte pikërisht këtë të dytën.
Metoda e tij nuk bazohej te përgjigjja, por te pyetja. Ai besonte se njohuria nuk mund të imponohej nga jashtë. Ajo lindte kur njeriu zbulonte vetë kontradiktat e mendimit të tij.
Kjo metodë, e njohur sot si metoda sokratike, nuk kishte si qëllim ta poshtëronte bashkëbiseduesin. Qëllimi ishte ta çlironte nga iluzioni se kishte kuptuar diçka vetëm sepse e kishte dëgjuar shumë herë. Algoritmet duan siguri, kurse filozofia fillon me dyshimin.
Një nga paradokset më interesante të kohës sonë është se algoritmet priren të promovojnë përmbajtje që shpreh bindje të forta. Sa më kategorike të jetë një deklaratë, aq më shumë reagime prodhon. Por Sokrati ishte i famshëm pikërisht sepse vinte në dyshim sigurinë.
Kur dikush pretendonte se e dinte çfarë ishte drejtësia, guximi apo lumturia, ai nuk e kundërshtonte menjëherë. Fillonte të bënte pyetje. Pas disa minutash dialogu, bashkëbiseduesi kuptonte se përkufizimi i tij kishte boshllëqe, ose kundërthënie.
Me siguri, ne që jetojmë në epokën e të gjithëditurve, Sokrati do të na kujtonte se pranimi i mosdijes nuk është dobësi. Është pika nga e cila fillon të menduarit.
A do të bëhej viral? Ndoshta po. Por jo për arsyet që mendojmë ne. Nuk do të ishte viral sepse jepte këshilla motivuese apo sekrete suksesi. Do të ishte viral sepse do të vinte në siklet njerëzit që flisnin me siguri të tepruar.
Një debat me një figurë publike mund të niste me një pyetje të zakonshme dhe të përfundonte me një heshtje të gjatë, kur bëhej e qartë se termat e përdorur nuk ishin menduar kurrë me kujdes. Pikërisht për këtë arsye ai kishte kaq shumë kundërshtarë edhe në Athinë.
Ai nuk sulmonte njerëzit. Sulmonte bindjet e pakontrolluara.
Problemi nuk është TikTok-u
Do të ishte e lehtë të fajësonim teknologjinë për gjithçka. Por kjo nuk do të ishte një qasje sokratike. Sokrati nuk do të pyeste nëse TikTok-u është i mirë apo i keq. Ai do të pyeste si e përdorim atë.
Një platformë mund të shërbejë për sipërfaqësi, por mund të shërbejë edhe për të ndezur kureshtjen. Një video tridhjetësekondëshe nuk mund të zëvendësojë një dialog filozofik, por mund të bëhet shkëndija që e nis atë. Në fund të fundit, edhe vetë Sokrati nuk kërkonte turma të mëdha. Atij i mjaftonte një njeri që ishte i gatshëm të mendonte seriozisht.
Një mësim
Ndoshta pyetja “Si do ta përdorte Sokrati TikTok-un?” nuk ka një përgjigje të vetme. Por ajo na ndihmon të kuptojmë diçka thelbësore për kohën tonë. Jetojmë në një epokë ku informacioni është më i bollshëm se kurrë, por reflektimi duket gjithnjë e më i rrallë. Nuk na mungojnë përgjigjet; na mungojnë pyetjet e mira.
Nëse Sokrati do të kishte një llogari në TikTok, ndoshta nuk do të ishte influenceri më i ndjekur. Mund të mos fitonte as garën e algoritmeve. Por çdo video e tij do të kishte një efekt që shumë përmbajtje virale nuk e arrijnë: do ta linte shikuesin me një shqetësim të dobishëm, me dyshimin se ndoshta ajo që e kishte marrë për të mirëqenë nuk ishte aq e sigurt sa mendonte.
Dhe ndoshta ky është mësimi më i madh që Sokrati do të sillte edhe në epokën e rrjeteve sociale: përparimi nuk fillon kur gjejmë përgjigjen e duhur, por kur kemi guximin të bëjmë pyetjen e duhur. / bota.al